محل تبلیغ شما
پرونده قیام دلیران تنگستان

تاریخ خبر: 1394/6/12

پرونده قیام دلیران تنگستان

نشر این خبر با ذکر منبع: www.sarzaminjavid.com شایسته است 

دکتر عبدالکریم مشایخ، رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه بوشهر:مبارزات رئیسعلی برگرفته از آموزه‌های تاریخی است

زمانی که ایران در جنگ جهانی اول از سوی نیروهای بیگانه مورد تعرض قرار گرفت. در کنار همه مبارزان، نهضت رئیسعلی دلواری گرچه به لحاظ زمانی کوتاه‌تر از دیگر نهضت های شاخص مبارزه بود، اما پیوند ناگسستنی این شخصیت برجسته با روحانیون، بیگانه‌ستیزی، مقاومت و ایستادگی و تاکید بر آموزه‌های اسلامی و قرآنی در مبارزه باعث شد این حرکت مردمی و شخصیتی که در راس این قیام قرار گرفته به عنوان الگویی برای مبارزه با استعمار در اذهان عمومی ثبت و ضبط شود. در این باره با دکتر عبدالکریم مشایخ ، رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه بوشهر و مدرس تاریخ دانشگاه‌های بوشهر گفت‌وگو کردیم. آنچه می‌خوانید مشروح این گپ و گفت است.

 

قیام رئیسعلی دلواری از لحاظ زمانی نسبت به مبارزات دیگر چهره های مخالف با سلطه استعمار کوتاه تر است، اما چه ویژگی دارد که ازآن به عنوان نماد مقابله با استعمار یاد می شود؟

بله محدوده زمانی مبارزات رئیسعلی دلواری در مقایسه با دیگرانی که سابقه طولانی تری دارند کوتاه تر است و نکاتی وجود دارد که مبارزاتش را شاخص کرده است. به همین مناسبت است که سالروز شهادت ایشان را به عنوان سالروز مبارزه با استعمار می شناسیم. اگر زندگینامه رئیسعلی دلواری را مورد بررسی قرار دهیم به نکات جدیدی در این زمینه پی خواهیم برد. بتازگی کتابی از سوی حوزه هنری بوشهر با موضوع گزارش مستر چیک نایب کنسول انگلیس با ترجمهافشین پرتو منتشر شده است که خواندن آن ما را با ویژگی های مهم شخصیتی و مبارزاتی رئیسعلی دلواری بیشتر آشنا می کند. اطلاع دارید که در جنگ جهانی اول، بی طرفی ایران از سوی انگلیس و با حمایت روس و عثمانی نقض شد و انگلیسی ها در هشتم آگوست 1915 میلادی بوشهر را به اشغال خود درآوردند. بهانه ای که از سوی ماموران دولت بریتانیا برای تجاوز اعلام شد این بود که مبارزات پارتیزانی و چریکی رئیسعلی دلواری جان اتباع بیگانه را در صفحات جنوبی کشور به مخاطره انداخته است. انگلیسی ها به استناد قرارداد 1907 که ایران را به سه منطقه تحت نفوذ روس در شمال و انگلیس در جنوب و منطقه بی طرف تقسیم می کرد، استان های جنوبی را حوزه قلمرو خود می دانستند. انگلیسی ها بعد از اشغال تمبری را منتشر کردند که عکس احمدشاه روی پاکتی است و متنی روی آن نوشته شده با این مضمون که بوشهر در اشغال انگلیس است. در چنین فضایی بود که مبارزات رئیسعلی دلواری علیه سلطه استعمارگران آغاز شد.

قیام رئیسعلی پیوند نزدیکی با روحانیون انقلابی داشته است . چگونه این پیوند برقرار شده بود؟

تجاوز ماموران انگلیسی احساسات افراد ایران دوست و بویژه مسلمان را جریحه دار کرد. نامه ای از رئیسعلی دلواری در اختیار داریم که کاملا مستند است و برای یکی از روحانیون مبارز به نام آیت الله شیخ محمد حسین برازجانی نوشته شده است. رئیسعلی در این نامه بصراحت اعلام کرد از زمانی که انگلیسی ها در بوشهر به دنبال منافع استعماری خود هستند، با خود عهد کردم با آنها مبارزه کنم و برای من در این راه بهترین الگو روحانیونی مثل شما هستند. تعابیری که رئیسعلی در این نامه درباره این شخصیت روحانی به کار می برد بسیار جالب است. وی در نامه خطاب به آیت الله برازجانی عبارت قربان وجود باهر النورت گردم را به کار می برد و آرزو می کند که کاش تعداد زیاد شخصیت های روحانی مانند آیت الله وجود داشت تا در مقابل تمامیت خواهی انگلیسی ها می ایستادند. بعد از اشغال بوشهر از سوی انگلیس مبارزات رئیسعلی دلواری و همراهانش علیه این اشغالگری شروع می شود.

مبارزات رئیسعلی دلواری اگرچه یک سال طول نمی کشد، اما یکی از نکات مهم این مبارزه تاکید فراوان بر جنبه اسلامیت این مبارزه است. وی در این نامه که در موردش صحبت شد، این شعر را می نویسد: « خوش بود گر محک تجربه آید به میان / تا سیه روی شود هر که در او غش باشد». وی قبل از مبارزه به منزل شخصی به نام حاج سیدمحمدرضا تاجر کازرونی می رود که این شخص بعد از خاندان، آل عصفور بزرگ ترین موقوفات را دارد. وی در جلسه ای که در این خانه برگزار شد سوگند می خورد تا زمانی که من بوشهر هستم به مبارزات خود ادامه می دهم تا آنها را از منطقه بیرون کنم. از دیگر روحانیونی که رئیسعلی با آنها ارتباط داشت، روحانی برجسته ای به نام آیت الله سیدعبدالله مجتهد بلادی بوشهری بود که بیش از 80 کتاب و رساله نوشته است. یکی از کتاب های معروفش به نام لوایج و سوانح است که یکصد و ده ماده دارد و در این صد و ده تا اصول حرب و مبارزه را به مجاهدان اسلامی ازجمله رئیسعلی یادآوری می کند. نکته جالب این که آیت الله بلادی ئامه ای به ناصر دیوان کازرونی می نویسد و از رئیسعلی با عنوان حر اسلامی یاد می کند.

مقاومت و ایستادگی در مقابل دشمن کاملا مسلح از سوی رئیسعلی دلواری و یارانش تا چه اندازه در پیشبرد اهداف مبارزاتی این شخصیت اهمیت داشته است؟

استقامت رئیسعلی با تجاوزگری در جنوب ایران سرمشقی برای مقاومت در مقابل بیگانه است. این همت و خروش علیه ظلم به عنوان نمونه و الگویی از مبارزات مردم جنوب علیه بریتانیاست و از رئیسعلی دلواری با عنوان «تاج سر کرانه» یاد شده است و کتابی هم با همین عنوان در مورد مبارزه این شخصیت بزرگ منتشر شده است. این نفی اشغالگری در قیام رئیسعلی باز هم برگرفته از دستورات قرآنی است. در نامه مشهورش به آیت الله برازجانی آورده است که من مبارزاتم را براساس فتوای جهاد شما شروع کرده ام.

براساس متن آیه 141 سوره نسا که می فرماید: ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا؛ خداوند اجازه نمی دهد کافران بر مسلمانان غلبه پیدا کنند.

این آیه که تحت عنوان آیه نفی سبیل هم معروف است مبنای مبارزه رئیسعلی دلواری علیه استعمارگری انگلیسی ها قرار گرفته است.

رئیسعلی دلواری مبارزات خودش را الهام گرفته از فتاوای علمایی مثل آیت الله برازجانی، آیت الله بلادی و آسید علی نقی دشتی می داند. مشهور است که آسید علی نقی دشتی یکی از روحانیون برجسته جنوب به رئیسعلی کمک کرده است. بر همین مبنا زائر خضر خان تنگستانی، خالو حسین دشتی، غضنفرالسلطنه برازجانی و... الگوی خود در مبارزه را رئیسعلی دلواری قرار می دهند.

یکی از اتهامات مخالفان به رئیسعلی دلواری حمایت آلمانی ها از نهضت مردم جنوب است. آیا واقعا این گونه بود؟

بیگانه ستیزی یکی از ویژگی های قیام رئیسعلی است و وی در نامه ای که به آیت الله برازجانی می نویسد در مورد همین اتهام هم توضیح می دهد. رئیسعلی می نویسد: مرا مستظهر به پشتیبانی آلمانی ها معرفی می کنند در حالی که مبارزات من برگرفته از فتاوای علمای شیعی است و من به هیچ نیروی بیگانه ای تکیه نکردم. اسلام توصیه کرده است که نباید زیر بار بیگانه رفت. خارجی ها سرزمین من را اشغال کردند و من به مبارزات خودم تا اخراج بیگانگان از وطنم ادامه می دهم.

برخی مخالفان رئیسعلی دلواری در مورد نحوه شهادت وی ابهاماتی را مطرح می کنند که بیشتر رنگ و بوی اختلافات طایفه ای و قبیله ای دارد. در این باره لطفا توضیح دهید.

اگر به جلد اول خاطرات مستر چیک مراجعه کنید، می بینید به صراحت و طبق اسناد ارائه شده در این کتاب دستور قتل رئیسعلی دلواری را مستر چیک صادر کرده است. این اقرار صریح جای هیچ شک و شبهه ای را باقی نمی گذارد. او در گفت وگویی که با میرزا رحمت لیلکی داشت تصریح می کند رئیسعلی برای ما دردسر شده است. این کینه بیشتر ناشی از شکستی بود که رئیسعلی دلواری به نیروهای انگلیسی در منطقه دلوار وارد کرده بود. مستر چیک بعد از این شکست میرزا رحمت لیلکی را برای ترور رئیسعلی تشویق می کند و رئیسعلی در منطقه تنگگ واقع در سه کیلومتری بوشهر به شهادت می رسد. شهادت این شخصیت مبارز، باعث توقف قیام مردم جنوب علیه استعمارگران نمی شود و این مبارزات تا پایان جنگ جهانی اول ادامه پیدا می کند.

raeis ali delvari

نام روستاي «دلوار» به معناي دلاور است؛ نامي بامسما براي روستايي که انگار دلاوري در خون مردمش وجود دارد. اهالي دلوار اين روحيه را در دوره اي از تاريخ اين مرز و بوم، ثابت کرده اند، دوره اي افتخارآميز که در آن قهرمانان ايراني در برابر بيگانگان، ايستادگي و نام «قيام تنگستان» را جاودانه کردند. رهبر اين قيام «رئيس علي دلواري» بود که روز شهادتش به عنوان روز مبارزه با استعمار انگليس نامگذاري شده است. به همين مناسبت پرونده اي درباره زندگي و زمانه او تهيه کرديم که در ادامه مي خوانيد:

1260 تا 1288 شمسي تولد يک دلاور

رئيس علي متولد سال 1260 شمسي در روستاي «دلوار» است، از توابع تنگستانِ بوشهر. پدرش «رئيس محمد» کدخداي دلوار بود. ابتداي جواني رئيس علي، مصادف بود با استبداد صغير، در جواني به فتواي آيت ا... سيدعبدالحسين لاري به مبارزات ضداستبدادي و مشروطه خواهانه پيوست. او تحت رهبري سيدمرتضي مجتهد اهرمي (علم الهدي) قرار گرفت و به همراه ميرزا علي کازروني ادارات دولتي بوشهر را تصرف کرد. گمرک بوشهر 9 ماه در اختيار رئيس علي دلواري و تفنگچي هاي همراهش بود. در اين مدت، تلاش و دقت او براي حفظ اموال مردم، در حدي بود که به بيان «مؤسس خان» رئيس وقت گمرک بوشهر، «يک سير شکر يا يک گره منسوجات حيف و ميل نشد

پيش از مرداد 1293 شمسي وضعيت ايران آن روز

استبداد صغير به زماني گفته مي شود که محمدعلي شاه قاجار، مجلس شوراي ملي را به توپ بست و با فتح تهران (1288 شمسي، 1909 ميلادي) توسط گروهي از مشروطه خواهان به پايان رسيد. مشروطه خواهان پيروز، گروهي از ايل هاي ايران بودند که با استفاده از ضعف مفرط حکومت وقت، خود را به تهران رساندند و محمدعلي شاه را خلع کردند؛ اما آن گروه از مشروطه خواهان که فاتح تهران بودند، چون از پشتوانه مردمي برخوردار نبودند، آغاز حکومتشان، آغاز مصيبت بود. چون انگليسي ها و روس ها در 1907 قراردادي با همديگر بسته بودند و ايران را که در آن زمان درگير مشروطه بود، به دو ناحيه نفوذ تقسيم و اداره مي کردند! دولتمردان ايران گرچه با قرارداد مخالف بودند، اما به دليل اينکه اقتدار لازم و همچنين حمايت مردمي را نداشتند، نمي توانستند جلويش را بگيرند. در اين بين، قرارداد 1907 در منطقه بوشهر عملاً اجرا نشده بود و نيروهاي مقاوم بوشهر به فرماندهي شيخ حسين چاه کوتاهي، راه تجارت انگليسي ها را از طريق خليج فارس بسته بودند.

شهريور 1293 تا مرداد 1294 شمسي استعمارگران وارد مي شوند

جنگ بين الملل اول که شروع شد، برخوردهاي اصلي بين 6 کشور بود اما چون آن ها ابرقدرت هاي زمان خودشان بودند، بسياري از کشورهاي ديگر را هم درگير کردند؛ حتي کشورهايي مثل ايران که اعلام بي طرفي کرده بودند. مستوفي الممالک، نخست وزير وقت، بي طرفي رسمي ايران را اعلام کرد اما انگليس و روسيه تزاري توجهي نکردند و با استفاده از ضعف حکومت مرکزي ايران، رسماً از جنوب و شمال وارد ايران شدند. انگيزه واقعي آن ها پيشگيري از نفوذ آلمان يا عثماني در ايران بود اما بهانه شان، تماس کنسول آلمان در بوشهر با دشتستاني ها بود که پيشتر در دوره ناصرالدين شاه، نيروهاي انگليس را شکست داده و مانع شده بودند تا ارتش انگليس به بوشهر برسد. آن ها با دستگيري کنسول آلمان در بوشهر، او را به هندوستان تبعيد کردند. نظاميان انگليسي در 17 مرداد 1294 وارد بوشهر شدند، «موقرالدوله» حاکم اين شهر را عزل کردند و 14 نفر از مردم بوشهر را که به اشغال نظامي شهر اعتراض کرده بودند، به هند تبعيد کردند. رئيس علي دلواري براي مقابله با انگليسي ها از آيت ا... محمد حسين برازجاني کسب تکليف کرد. ايشان حکم جهاد خودش را به همراه احکامي که از مراجع تقليد نجف آمده بود، براي رئيس علي دلواري فرستاد. با رسيدن حکم جهاد، قيام تنگستان آغاز شد.

اواخر مرداد 1294 شمسي فرمان مقاومت

ژنرال سِر «پِرسي کاکس» کنسول وقت انگليس، تلگرافي براي آيت ا... برازجاني نوشت و در ابتدا تلاش کرد تا به گمان خود با فريب ايشان، دولت بريتانيا را دوست ايران معرفي کند: «دولت انگليس از سابق دوست صادق ايران بوده و در اشکالاتي که ايران داشته مساعدت نموده و...» کاکس در اواخر آن تلگراف، ايشان را تلويحاً تهديد کرد: «البته آن دوستدار (آيت ا... برازجاني) اينقدر بيهوده سر نيستند که از اين وسيله اغوا شوند. چه که از مخاصمت با دولت انگليس که هيچ قصدي و احساس غيردوستانه اي نسبت به خودتان ندارد، نه تنها خودتان را دچار مصيبت خواهيد کرد بلکه ثلث دولت خود را مال المصالحه قرار خواهيد داد... بهتر از اين توضيح و اخطار کامله، اگر تا آن درجه لاابالي باشيد که از خطه بي طرفي تخطي نماييد، ملامت بر خودتان وارد است.» پاسخ آيت ا... برازجاني به اين نامه، درس آموز است. ايشان ضمن برشمردن رفتار خصمانه دولت انگليس در خليج فارس، مسئوليت هر حمله اي را متوجه انگليسي ها دانست: «اگر هر آينه عمليات جنگجويانه شما دوام پيدا نمود و در ظرف مستقبل، جلوگيري از ملت ممتنع گرديد، ملامت و مسئوليت راجع به حرکات لااباليه شماست که از خطه بي طرفي تخطي نموده ايد و اينجانب را هيچ مسئوليت و ملامتي نيست

آغاز نبرد تنگستاني ها با انگليسي ها مصادف است با نامه اي که رئيس علي به آيت ا... برازجاني نوشت که در آن، انگيزه قيام را براي آيندگان روشن کرده است. در بخشي از نامه آمده است: «[براي] درجه بهشت پيدا کردن و شربت شهادت را داوطلبانه خواستن، بايد همتي عالي و عزمي راسخ داشت و بهاي درجه عالي و نعيم اخروي و نام نيک ابدي به غير از جان شيرين نيست... امروز روزي است که هرکس ادعاي شرف و اسلاميت و وطن پرستي دارد، بايد امتحان داده از بوته امتحان بي غل وغش به در آيد.» کاکس که به تجربه شکست همرزمانش در نبردهاي گذشته با بوشهري ها توجه کرده بود، بلافاصله تلاش کرد افراد جريان ساز و اصلي منطقه را بخرد و تا جنگ شروع نشده، آن را خاتمه بدهد. بي طرفي رئيس علي دلواري براي ژنرال کاکس، 40 هزار پوند مي ارزيد. پيشنهادي که رئيس علي به سرعت رد کرد و صريح پاسخ داد: «چگونه بي طرفي اختيار کنم، درحالي که استقلال ايران در معرض خطر جدي است؟!» کاکس اين بار از درِ تهديد درآمد. او در نامه بعدي، رئيس علي را تهديد کرد که «خانه هايتان را ويران و نخيلاتتان را قطع» خواهند کرد. پاسخ رئيس علي به کنسول انگليس، روحيه دلاور تنگستان را نشان داد: «خانه ما کوه است و انهدام و تخريب آن ها خارج از حيطه قدرت و امکان امپراتوري بريتانياي کبير است! در صورتي که آن دولت اقدام به جنگ نمايد تا آخرين حد امکان مقاومت خواهم کرد.» جنگ آغاز شد.

12 شهريور 1294 شمسي قهرمان، جاودانه شد

توجه مردم ايران به جنبش جنوب جلب شده بود. بالأخره ملت، قهرماناني را از جنس خودشان مي ديدند که به جاي حکومت مرکزي، در برابر بيگانه ايستادگي کرده اند و او را شکست داده اند. زائرخضرخان و شيخ حسين چاه کوتاهي که در بوشهر بودند، به رئيس علي پيوستند؛ اما دست سرنوشت، پايان کار قهرمان مبارزه با استعمار را با تراژدي رقم زده بود. در شب 12 شهريور و در يکي از شبيخون هاي تنگستاني ها به ارتش انگليس، در «تنگک»، رئيس علي از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسيد. انگليسي ها به آخرين حربه روي آورده بودند و فردي را به نام «غلامحسين تنگکي» که از نيروهاي رئيس علي بود، تطميع کرده بودند تا فرمانده قيام را از بين ببرند. پيکر رئيس علي دلواري را بعد از انتقال به نجف اشرف، در قبرستان «وادي السلام» اين شهر به خاک سپردند.

با شهادت رئيس علي، جنبش جنوب به فرماندهي خالوحسين دشتي، شيخ حسين خان چاه کوتاهي و زائر خضرخان اهرمي ادامه يافت. تنگستاني ها تا پايان جنگ بين الملل، کم و بيش در برابر نيروهاي انگليسي ايستادگي کردند و مانع از رسيدن آن ها به شيراز و مناطق مرکزي ايران (از راه جنوب) شدند.

اواخر مرداد تا 12 شهريور 1294 شمسي دليران تنگستاني

در روز 21 مرداد 1294، پنج هزار نيروي پياده نظام هندي و انگليسي با پشتيباني 4 ناو جنگي به دلوار که مقر رئيس علي بود، حمله کردند اما مقاومت مستحکم اهالي تنگستان، آن ها را مجبور کرد با وجود تلفات بسيار، عقب نشيني کنند. اين پيروزي باعث شد تا روحيه مدافعان شهر، تقويت شود. آن ها در اوايل شهريور در چند مرحله، حملات موفقيت آميزي را عليه نيروهاي انگليسي که در بوشهر موضع گرفته بودند، انجام دادند. انگليسي ها براي انتقام گرفتن، 3 روز متوالي دلوار را با گلوله هاي توپ، گلوله باران کردند. سپس تصميم گرفتند تا دوباره نيروهايشان را به دلوار بفرستند اما اين بار، تنها تحقير نصيبشان شد؛ تنگستاني ها باز هم نيروي دريايي کشوري را که آفتاب در سرزمين هايش غروب نمي کرد، شکست دادند.

تگ ها