محل تبلیغ شما
راه‌هاي مقابله با كم‌آبي در كشور

تاریخ خبر: 1394/4/24 02:08:30

راه‌هاي مقابله با كم‌آبي در كشور

نشر این خبر با ذکر منبع: www.sarzaminjavid.com شایسته است 

محدوديت منابع آب 

مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي در گزارشي به تحليل وضع منابع آبي ايران پرداخته كه بر اساس آن، تعداد دشت‌هاي ممنوعه كه در سال 1347 فقط 15 دشت بود، سال گذشته به 319 دشت و آن هم به دليل روند صعودي مصارف و بهره‌برداري‌هاي بي‌رويه از منابع آب، افزايش يافته است. 

بر اين اساس، وضع اقليمي و منابع آب كشور حكايت از محدوديت‌هاي جدي منابع آبي دارد، به ترتيبي كه بيش از دو سوم كشور جزو مناطق خشك، نيمه‌خشك و بياباني است كه عمده مراكز و قطب‌هاي جمعيتي به‌ويژه در كلانشهرها را ـ كه منابع تأمين آب آن‌ها متكي بر منابع زير زميني است ـ در بر مي‌گيرد و كمتر از يك سوم كشور در ساير اقليم‌هاي با اوضاع آب و هوايي مرطوب و نيمه مرطوب قرار گرفته است. بنابراين، منابع آب‌هاي زيرزميني ايران به دليل برداشت‌هاي بيش از حد ناشي از ازدياد چاه‌هاي غيرمجاز و اضافه برداشت از چاه‌هاي مجاز، همراه با وقوع خشكسالي‌هاي متوالي ساليان اخير، به وضع بحراني رسيده است. 

تشديد افت سطح آب و كسري مخزن در آبخوان‌ها، روند رو به افزايش بهره‌برداري‌هاي بي‌رويه از منابع آب‌هاي زيرزميني با راندمان‌هاي بسيار پايين‌تر از متوسط نرخ جهاني ـ چه در انتقال و مصرف در مزرعه و چه در توليد مواد خشك، به ويژه در 10 سال اخير موجب شده است روند افت منابع آب‌هاي زيرزميني شدت بيشتري به خود گيرد، به طوري كه در 47 سال اخير مخازن آب‌هاي زيرزميني در ايران با كسري بيش از 110 ميليارد متر مكعبي مواجه شده كه حدود 95 ميليارد متر مكعب آن مربوط به 20 سال اخير است. 

مدير خوبي براي منابع آبي نبوده‌ايم

گزارش مركز پژوهش‌هاي مجلس همچنين نشان مي‌دهد كه متاسفانه حافظان خوب منابع آبي خود نبوده‌ايم، زيرا در شرايطي كه حدود 80 درصد از مساحت كشورمان بياباني است و پيش‌بيني‌ها هم نشان مي‌دهد كه تا سال 2045 ميلادي تقاضا براي مصرف آب شيرين در خاورميانه 60 درصد افزايش مي‌يابد، منابع آب شيرين را به درستي حفاظت نكرده‌ايم. 

عيسي كلانتري ـ وزير سابق جهاد كشاورزي، عدم مديريت منابع آبي را نوعي تاراج آن مي‌داند و مي‌گويد: از زمان ساسانيان و هخامنشيان تا حدود 35 سال پيش، برداشت اضافه از منابع آبي كشور وجود نداشت، اما پس از آن 120 ميليارد مكعب آب‌هاي شيرين فسيلي صدها هزار ساله، كه حدود 75 درصد آن، آب‌هاي شيرين زير زميني بوده است را مصرف كرده‌ايم كه حدود 75 ميليارد متر مكعب آن در 8 سال گذشته تاراج شده است. 

وي با اظهار تأسف از وضع موجود مديريت آب در كشور بيان مي‌كند: ادامه اين روند با تخليه ايران از جنوب كوه‌هاي البرز تا درياهاي آزاد و از شرق زاگرس تا مرزهاي شرقي كشور همراه است و اگر سياست‌هاي‌مان را عوض نكنيم، منابع آبي كشورمان را نابود خواهيم كرد. كاري كه ما با آب‌هاي زير زميني مي‌كنيم، به معناي مصرف بيرويه سهم نسل‌هاي آينده است، و ما نه فقط منابع آب شيرين را نابود، بلكه همه كشور را بيابان مي‌كنيم. 

تداوم 14 ساله خشكسالي در ايران 

زهرا جواهريان ـ مديركل توسعه پايدار و اقتصاد محيط زيست سازمان حفاظت محيط زيست كشور نيز رتبه ايران را در مديريت منابع آب كمتر از 3 از 100 مي‌داند و مي‌گويد: افزايش برداشت آب از سفره‌هاي زير زميني در ايران بسيار بالاست و اگر در سال 1358 حدود 70 ميليون متر مكعب از آب‌هاي زيرزميني برداشت مي‌شد. امروز اين ميزان متأسفانه به 11 ميليارد متر مكعب رسيده است. برداشت از آب‌هاي زير زميني در 34 سال اخير در كشور 170 ميليارد متر مكعب معادل 85 درصد از منابع آبي در سال بوده و اين در حالي است كه مي‌گويند اگر كشوري فقط 20 درصد از منابع آبي خود را استفاده كند در وضع ايمن و اگر 40 درصد از اين منابع را مصرف كند در معرض خطر قرار مي‌گيرد.

وي با بيان اين كه شمار چاه‌هاي حفر شده در ايران طي 17 سال گذشته 93 درصد افزايش داشته است، مي‌افزايد: اكنون نزديك به 650 هزار حلقه چاه در كشور وجود دارد كه از اين تعداد بيش از 200 هزار چاه غيرمجاز است. 

جواهريان با اشاره به سرانه مصرف بالاي آب در ايران اظهار مي‌دارد: 14 سال است كه در خشكسالي به سر مي‌بريم و هر سال ميزان بارندگي افت محسوسي داشته است. اگر ميانگين بارندگي در كشور 241 ميليمتر در سال باشد، اين ميزان در جهان 855 ميليمتر است يعني كمتر از يك سوم ميزان بارندگي‌هاي جهاني، نزولات جوي در ايران داريم، اما سرانه مصرف آب در ايران تقريباً 2 برابر دنيا است. 

خيانت به محيط زيست!

اسماعيل كهرم ـ مشاور سازمان حفاظت محيط زيست در گفتگو با گزارشگر روزنامه اطلاعات با بيان اين كه مجلس شوراي اسلامي در 5 سال گذشته به راحتي اجازه حفر چاه را داده است مي‌افزايد: پيش از انقلاب در استان يزد اجازه برداشت از آب‌هاي زير زميني به كسي داده نمي‌شد تا قنات‌ها حفظ شود. اما پس از آن كه مردم اين استان به حفر چاه و كاشت پسته دست زدند، در سال‌هاي اول اوضاع مالي آنان بهتر شد، اما پس از آن اين اتفاق نيفتاد كه متاسفانه اين اُفت كيفيت زندگي به وضوح ديده مي‌شود. به طور مثال در سال‌هاي اول حفر چاه‌ها عده‌اي خودرو‌هاي گرانقيمت خريدند، ولي امروز وضع معيشت آنان به گونه‌اي شده است كه حتي پول براي تأمين بنزين و لوازم يدكي اين خودروها را هم ندارند كه مي‌توان گفت حفر بيرويه چاه‌هاي آب در يزد، خيانت در حق محيط زيست بوده است. 

وي با بيان اين كه كم‌آبي سال‌هاي اخير باعث خشكي 70 هزار حلقه چاه در ايران شده است، اظهار مي‌دارد: اين چاه‌ها در خدمت دامداري و كشاورزي بود و اگر امروز مردم محصولات كشاورزي و گوشت را با قيمت‌هاي بالايي مي‌خرند، بدانند كه بر اثر خشكسالي است. در كشور ما براي خودكفايي گندم تعداد زيادي چاه حفر كردند، اما اين خودكفايي يك سال بيشتر دوام نياورد و به دليل اشتباهاتي كه مرتكب شدند، امروزه قيمت گندم بيش از 5 برابر شده است. 

كهرم، سيستم كشاورزي ايران را بدون تغيير خاصي نسبت به سيستم كشاورزي دوران باستان مي‌داند و مي‌گويد: استفاده از سيستم غرقابي يا «كرتي» هنوز در كشور ما رواج دارد، در حالي كه مي‌توان با سيستم‌هاي پيشـرفته آبياري مانند قطره‌اي و باراني، از پرت و اتلاف آب جلوگيري كرد.

مشاور سازمان محيط زيست با اشاره به بي‌توجهي به فروش منابع استراتژيك آب مي‌افزايد: هر كيلوگرم هندوانه با مصرف 3 هزار ليتر آب توليد و به قيمت کيلويي 5 هزار تومان به دوبي صادر مي‌شود، در حالي که ارزش آب مصرف شده بسيار بالاتر از درآمد صادرات هندوانه است‎.‎

صادرات مجازي آب

‎ ‎مهرداد مير سنجري ـ استاد يار محيط زيست هم به اهميت انتخاب درست اقلام کشت براي ارتقاي کارايي آب اشاره مي‌کند و مي‌گويد: برخي مواقع محصولات ارزان قيمت توليد و آب زيادي براي اين توليد مصرف و سپس با قيمت ارزانتري نسبت به هزينه آب مصرف شده، صادر مي‌شود. به طور مثال براي برخي از محصولات آب بر مثل صيفي و سبزي به ميزان زيادي آب به مصرف مي‌رسد که بازگشت سرمايه هم ندارد و صادرات مجازي آب محسوب مي‌شود. صادرات محصولات کشاورزي با مصرف آب بسيار بالا و بدون در نظر گرفتن هزينه‌هاي بالاي انرژي و صادرات آن به قيمت بسيار پايين،بزرگترين اشتباه استراتژيک است و بايد اصلاح شود‎.

‎وي با اشاره به رفتارهاي مخرب محيط زيست در سال‌هاي گذشته، مي‌گويد: برخي از مسئولان تصور مي‌کنند که صنعت هديه‌اي براي مردم هر منطقه است، و از اينرو قول‌هايي براي استقرار صنايع در آن مناطق مي‌دهند که دشمن آشکار محيط زيست است. به طور مثال، در شهر يزد ممکن است با استقرار صنعت فولاد براي 1000 کارگر اشتغال ايجاد شود، اما اين کارهمه منابع آب مورد نياز کشاورزي منطقه را مي‌بلعد و باعث مي‌شود منابع آب که بخش اصلي حيات کشاورزي به آن وابسته است، حذف شود و در نتيجه هزاران کشاورز بيکار شوند. اتفاق بعدي هم مهاجرت همراه با اُفت کيفيت زندگي کشاورزان است که بزرگترين ظلم در حق آنان به شمار مي‌رود، بنابراين بايد مکان يابي صنايع به نحو شايسته مورد ارزيابي قرار گيرد تا از آسيب‌هاي زياد آن، جلوگيري به عمل آيد‎. 

‎فرونشست دشت‌ها

‎ ‎بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، نرخ متوسطي فرونشست دشت تهران بين 30 تا 36 سانتيمتر در سال در مناطق مختلف است که بسيار بيشتر از ساير نقاط جهان است. همچنين تغييرات کيفي منابع زيرزميني آب بر اثر کاهش حجم مخزن‌ها، ايجاد فروچاله‌ها و شکاف‌هاي بزرگ بر دشت‌ها و تهديد حيات شهرها و روستاها بر اثر تخليه آبخوان‌ها، از ديگر واقعيت‌هاي وضعيت آب در كشورمان است‎.

‎اسماعيل کهرم ـ مشاور سازمان حفاظت محيط زيست دراين زمينه با اشاره به اين‌که تاکنون 70 دشت کشور فرونشست کرده است، مي‌افزايد: اين فرونشست‌هابيشتر در استان‌هاي خشک کشور مانند خراسان جنوبي، فارس، يزد، کرمان، اصفهان، خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سيستان و بلوچستان اتفاق افتاده است‎.

‎ميرسنجري ـ رئيس دانشکده کشاورزي دانشگاه ملاير هم درگفتگو با گزارشگر روزنامه اطلاعات با بيان اين که سالانه شاهد مصرف 6 ميليارد مترمکعب آب هستيم، مي‌گويد: هر ميزان مصرف آب بيشتر شود، نياز به حفر چاه‌هاي عميق بيشتر مي‌شود و اين باعث خواهد شد به مرور منابع سفره‌هاي زيرزميني آب هم به پايان برسد و به دنبال آن فرونشست دشت‌ها روي دهد. در اين شرايط وقتي منابع آب خالي شود، لايه‌هاي زيرزمين به هم فشرده مي‌شود و پس از آن حتي در صورت تزريق آب نيز چون محفظه خالي وجود ندارد، نشست زمين قابل جبران نيست كه اين موضوع مي‌تواند تلفات جاني هم در شهرها داشته باشد. علاوه بر آن، خشکسالي و توسعه بيابان‌ها و هجوم ريزگردها نيز از پيامدهاي کم آبي است‎.

‎فرسايش خاک

‎ ‎ايران جزو کشورهايي است که فرسايش خاک بسيار بالايي دارد، به طوري که اين ميزان 5 تا 6 برابر ميانگين فرسايش خاک در جهان است و موجب کاهش پوشش‌هاي گياهي و جنگلي مي‌شود‎.

‎مشاور رئيس سازمان محيط زيست، گرد و خاک را يکي از پيامد‌هاي خشکسالي و خشک شدن درياچه‌ها مي‌داند و مي‌افزايد: خشکسالي، نابودي جنگل‌ها، عرياني خاک و فرسايش آن را در پي دارد واين با ارزش‌ترين نعمتي است که از دست مي‌رود، زيرا براي ايجاد هر يک سانتيمتر خاک به 400 سال زمان احتياج است‎.

‎رئيس دانشکده کشاورزي دانشگاه ملاير هم با تاکيد بر اين که بحران اقليمي در 2 قرن اخير شرايط ناشي از خشکسالي را براي ايران رقم زده است، مي‌گويد: ما حتي منابع محدود در دسترس راهم با فعاليت‌هاي صنعتي و کشاورزي و با پساب‌هاي ناشي از فاضلاب‌هاي خانگي، صنعتي و کشاورزي، آلوده مي‌کنيم‎. 

‎وي به افت شديد سطح آب‌هاي زير زميني اشاره و بيان مي‌کند: عدم بهره وري مناسب از آب در زمين‌هاي کشاورزي، افت شديد سفره‌هاي آب زير زميني را رقم زده است، در حالي که صرفه جويي مصرف کنندگان بيش از 90 درصد منابع آبي كشور يعني کشاورزان،تاثير چشمگيري در جلوگيري از هدر رفت آب در اين بخش خواهند داشت‎.

‎مير سنجري با تاکيد بر اين که اکنون هم در وضع خطرناک و بحراني آب قرار داريم، مي‌افزايد: اکنون حدود 18 ميليون هکتار زمين‌هاي کشاورزي و باغ در ايران وجود دارد که 8 ميليون هکتار آن‌ها به وسيله آبياري و10 ميليون هکتار به صورت ديم تغذيه مي‌شوند، ضمن اين که سيستم‌هاي آبياري ضعيف و قديمي باعث وخامت بيشتر اوضاع شده است‎.

‎وي سپس به عنوان يک پژوهشگر محيط زيست هشدار مي‌دهد: پيش بيني‌هايي که از بياباني شدن ايران ارائه مي‌شود كاملاً علمي است، چراکه آمارهاي مربوط به اوضاع گذشته و کنوني آن را تائيد مي‌کند‎.

‎اين کارشناس محيط زيست، اصلاح ساختار آبياري سنتي در اراضي کشاورزي و باغ‌ها را مهم‌ترين اقدام براي ارتقاي بهره‌وري منابع آبي مي‌داند و مي‌گويد: استفاده از روش‌هاي مناسب مديريت آبياري و کاهش آبياري، به افزايش کارايي و بهينه‌سازي مصرف آب كمك مي‌كند و همچنين به کارگيري روش‌هايي براي کاهش تبخير از سطح زير کشت نيز که باعث جلوگيري از هدر رفت منابع آبي مي‌شود، مي‌تواند کارگشا باشد. ‏

به گفته وي، استفاده از آب برگشتي به روش فاروها و نوارها، گسترش روش‌هاي مدرن و کار آمد آبياري، آبياري زير سطحي براي افزايش بهره بري و انجام فعاليت‌هاي پژوهشي براي کشت، بذور جوانه دار و دقت در انتخاب محصولات براي کشت، تاثير زيادي در به کارگيري موثر از منابع آبي دارد و استفاده از آب با کيفيت، کود‌هاي ارگانيک و غير شيميايي و توليد محصولات کشاورزي با کيفيت، مي‌تواند ميزان بهره‌وري از منابع آب را افزايش دهد. ‏

‎ ‎بحران آب از تشنگي فراتر است

‎ ‎خالي شدن سفره‌هاي زير زميني و کاهش بارش‌هاي آسماني معلول رفتارهايي است که معيشت مردم و اقتصاد کشور را در سطح کلان نشانه رفته است‎.

‎آرش حيدري ـ پژوهشگر علوم اجتماعي در گفتگو با گزارشگر روزنامه اطلاعات، وخامت منابع آبي را معلول سياست‌هاي نادرست توسعه در ايران مي‌داند و مي‌گويد: اجراي الگوي توسعه از دوران پهلوي اول آغاز شده است و همه دولت‌ها ي بعد از آن خود را ملزم به اجراي چنين سياست‌هايي مي‌دانند. اولين نتيجه اين الگو، تغيير نسبت جمعيتي شهرنشينان به روستاييان بود که با گذشت سال‌ها از 70 به 30 درصد به نفع روستاييان به 80 به 20 درصد به نفع شهرنشينان تغيير يافت كه روستاها را هر روز بيش از گذشته شبيه خانه سالمندان کرده است‎!‎

‎ ‎وي با تاکيد بر اين که وضع فعلي منابع آبي کاملا منطبق با سياست‌هاي توسعه در بازه زماني 60 تا 70 ساله در ايران بوده است، مي‌افزايد: سياست‌هاي يك الگوي توسعه براي تمامي برهه‌هاي زماني و جوامع قابل استفاده نيست و در حالي که در کشورما شرايط جغرافيايي، فرهنگي، آب و هوايي، سياسي و قومي متفاومت است، سياست توسعه اين تمرکز گرا و واحدي اعمال مي‌شود‎.

‎حيدري با بيان اين که اجراي سياست‌هاي سرمايه داري رانتي شرايط فعلي را براي کشاورزان رقم زده است، مي‌گويد: کشاورزان در اين وضع توان ادامه فعاليت را ندارند، چراکه مجوز حفر چاه فقط به بخشي از جامعه اعطا مي‌شود و در اين شرايط صرفاً افرادي که جامعه بر اساس ميزان مستغلات و نه کار آفريني، سرمايه دار شناخته است، قادر به ادامه کشاورزي خواهند بود و سايرين يا بايد زمين‌هاي کشاورزي خود را رها کنند و يا با حفر چاه‌هاي غير مجاز، باعث تسريع روند له شدن محيط زيست زير چرخ‌هاي توسعه ناپايدار شوند‎!‎

‎ ‎وي با تاکيد بر اين که در توزيع آب، جغرافياي سياسي منطقه‌اي در نظر گرفته نمي‌شود، مي‌افزايد: از 30 سال گذشته برخي از نظريه پردازان پيش بيني مي‌کردند که جنگ‌هاي آينده جنگ آب است، اما مساله اصلي اين است که دولت‌هاي ما به جامعه شناسي و علوم انساني به معناي نقادانه آن‌ها، احساس نياز نمي کنند‎!‎

سيما باقرپور ‏/ اطلاعات

حروف تصویر