محل تبلیغ شما
آسیب شناسی بحران کم آبی درایران

تاریخ خبر: 1394/3/31 14:15:54

آسیب شناسی بحران کم آبی درایران

نشر این خبر با ذکر منبع: www.sarzaminjavid.com شایسته است 

شرایط آبی ایران نه تنها خوب نیست بلکه بحرانی و وخیم است. این حقیقتی است که طی ماه های گذشته و در پی هشدارهای برخی کارشناسان و خشک شدن پی در پی سدها و تالاب های کشور همگی کمابیش به آن پی برده ایم.

باوجود سر بیرون آوردن غده خشکسالی و کم آبی در بسیاری از مناطق کشور که حتی شهرهای شمالی و سرسبز را هم‌گرفتار ساخته، این مشکل بدون شک حاصل نه یک سال و دو سال، بلکه مدت ها بی توجهی و بی تدبیری در سیاست گذاری و مصرف این نعمت است. آب ایران اکنون در شرایطی قرار دارد که به گفته بسیاری از کارشناسان، بی اعتنایی به وخامت اوضاع آن در آینده ای نه چندان دور کشور را با فاجعه یی زیست محیطی درگیر خواهد کرد.

در این زمینه ، ایمانی جاجرمی جامعه شناس با ذکر اهمیت آب در شکل گیری تمدن و زندگی اجتماعی در فلات ایران ،گفت: درحالیکه بسیاری از تمدن ها بر پایه توسعه پدید می آیند، در ایران این آب است که به همه چیز معنا می دهد و در نتیجه بحران کم آبی خطرآفرین ترین بحران برای ما خواهد بود. آب چیزی است که در ایران در طی قرون و اعصار به فرهنگ و تمدن شکل بخشیده است و نبود آب هم مایه نابودی آن ها خواهد شد.وی با اشاره به اینکه بحران کم آبی در کشور سبب شده است تا ما با مشکلات جدیدی نظیر آوارگان آب(افرادی که بدلیل خشکسالی از شهرهای خود کوچ کرده اند) روبرو شویم، گفت: ما باید در همه این باورها و ارزش ها و اصول زندگی فعلی خود با نگاهی به آب تجدیدنظر کنیم.

نگاهی که اکنون به منابع آبی کشور حاکم است، این است که تا چه میزان می توان از آن سوددهی و درآمدزایی داشت.

با همین هدف است که ما سلامت و حفظ تالاب های خود را به سود ناشی از کارخانه‌هایی که در کنار آن ها احداث می‌شود، می فروشیم. به گفته این استاد جامعه شناسی، یکی دیگر از خطرهایی که در این خصوص وجود دارد حس بی اعتنایی و بی تفاوتی نسبت به این مساله است.

بطوریکه بسیاری از ما دیگر توجهی به مساله هایی که پیرامونمان رخ می دهند، نداریم.

وی گفت: ما باید این سوال را از خود داشته باشیم که نگاه غالب مردم ما به آب و محیط زیست چیست و اینکه آیا بر اساس ارزش های اخلاقی و انسانی با این پدیده ها رفتار می‌کنیم یا خیر؟ ما باید نگاه مادی را از برخورد با آن پدیده‌ها حذف کنیم.

بسیاری از ما حتی اکنون و در این شرایط بحرانی هم بدلیل نگرانی از مسایل مادی و ریالی است که دغدغه آب و بحران کم آبی را پیدا کرده ایم.

نامبرده در بخش دیگری ازسخنان خود به مساله سیاست گذاری در حوزه آب پرداخت و با بیان اینکه سیاست گذاری ها باید با در نظر گرفتن ارزش ها و اصول انجام شوند، گفت: متاسفانه حوزه سیاست گذاری در کشور ما کمتر از سوی کارشناسان و دانشگاهیان و … مورد نقد قرار گرفته است. در ایران رسم بر این است که نقد سیاست ها بعد از تبیین و آغاز اجرایی شدن آن و به بیان دیگر زمانی که کار از کار گذشته است، صورت گیرد.

وی همکاری دولت در استقبال از نگاه منتقد و به شور گذاشتن طرح ها و سیاست های مختلف در راستای تغییر این رویه را بسیار مهم عنوان کرد و ادامه داد: برای مثال جریان سیاست گذاری بویژه در بحث آب باید به شور گذاشته شود و بررسی‌های دقیقی در خصوص آن صورت گیرد. اگر سیاستمداران ما مشورت و نظرخواهی را وارد سیاستگذاری‌های خود می کردند، بسیاری از معضلات محیط زیستی امروز که ناشی از عدم نقد اجتماعی و تصمیم گیری در اتاق های دربسته است، رخ نمی داد.

«ساختارهای اداری ملی» موضوع دیگری بود که ایمانی جاجرمی در سخنان خود به آن اشاره کرد.

به این معنی که هر یک از بخش ها و سازمان ها در کشور بدون توجه به اینکه ارگان‌های مختلف نظیر اعضای بدن با یکدیگر برای هدفی بزرگ همکاری می کنند، تنها بدنبال تحقق اهداف خود است و در این راه توجهی به ضرر و خسارت‌هایی که ممکن است سیاست های آن ها به سایر ارگان‌ها وارد کند و با هدف های آن ها تلاقی داشته باشد، ندارد.

وی با اشاره به طرح هایی نظیر مسکن مهر پردیس گفت: این طرح در دولت قبل از سوی وزارت مسکن و با حمایت رئیس جمهوری کلید خورد و بدون اینکه از سایر وزارتخانه ها و بخش ها نظرخواهی کند که آیا در احداث این طرح مشکلی وجود دارد یا نه جلو رفت. اکنون ما شاهد هستیم که این فرایند ساختاریِ بدون منطق، ساکنان این شهر جدید را دچار مشکلات فراوانی در حوزه آب و فاضلاب و … کرده است.

این کارشناس در پایان سخنان خود به بحث قانونگذاری به عنوان یکی دیگر از معضل‌های منتهی به بحران آب اشاره کرد و گفت: بسیاری تصور می کنند که مشکلات حوزه آب با خارج شدن از بخش دولتی و واگذاری به بخش خصوصی حل می‌شوند.

این در حالی است که مشکل اصلی ما نقص در قانون گذاری است. تا زمانی که این نواقص وجود دارند و نظام مقررات گذاریِ قوی ای نداشته باشیم، حتی واگذاری به بخش خصوصی هم کمکی به ما نخواهد کرد. حسن فیروزآبادی دانشیار دانشکده علوم اجتماعی تهران هم در ابتدای سخنان خود به نقش و جایگاه آب در فرهنگ عامه ایرانی و اسلامی اشاره کرد و جایگاه آن را در این فرهنگ، اساس و مبنای اصلی زندگی عنوان کرد که با مفهوم هایی نظیر پاکی، روشنایی، مراد، قداست، تطهیر و … گره خورده است.

وی در ادامه گفت: آب کالایی عمومی است. به این معنی که همه مردم قادر هستند از آن ها استفاده کنند و نمی‌توان کسی را از آن محروم کرد و همین باعث شده است برخی تصور کنند می‌توانند بصورت رایگان هر استفاده ای از آب داشته باشند.

نامبرده با اشاره به این که برای حفظ این منابع باید از مصرف بی ضابطه و بیش از حد آن ها جلوگیری شود و همین امر مساله حکمرانی آب را مطرح می کند، گفت: این حکمرانی از طرق مختلف قابل اجرا است. برای مثال می توان با نظارت شدید جلوی استفاده نادرست از آب را گرفت. ولی آیا این راه درست است و نظارت صرفا توانایی جلوگیری از هدر رفت منابع آبی و حتی سایر منابع محیط زیستی به عنوان کالاهای عمومی را دارا است. در اینجا است که نقش سرمایه های اجتماعی اهمیت پیدا می کند.وی افزود: حلقه مفقوده حکمرانی آب در کشور و شاید پاسخ برون رفت از بحران آب را بتوان در همین سرمایه های اجتماعی یافت. ما باید بدنبال راهی باشیم که از طریق آن، نظام های حکمرانی از دل سرمایه های اجتماعی و بر مبنای ارزش ها و باورهای این مردم شکل بگیرند. چراکه نظارت‌های حاکمیتی در این راه موفقیت چندانی نداشته اند.

اهمیت نهاد آموزشی در این راه یکی از نکته هایی بود که او در ادامه به آن اشاره کرد و نقش آن را در کنار خانواده به عنوان کوچک ترین سلول اجتماعی بسیار حایز اهمیت دانست.

به گفته فیروزآبادی، ما هنوز در زمره کشورهایی قرار داریم که یکی از بالاترین آمارهای رضایت و اعتماد ار خانواده را دارا است. بنابراین استفاده از این سرمایه اجتماعی بزرگ و قدرتمند بویژه در حوزه زنان و مادران قادر خواهد بود تاثیرهای فراوانی را چه در بُعد آموزش و … داشته باشد. رسانه های جمعی و تاثیر آن ها در گسترش ارزش هایی که قادر است به اصلاح حکمرانی آب کمک کند، ظرفیت های مذهبی جامعه و روحانیون، افراد شناخته شده نظیر ورزشکاران و هنرمندان و البته کمک گرفتن از شیوه های سنتی مدیریت و حکمرانی آب که سال ها بصورت موفق عمل کرده اند، از دیگر حوزه ها و گروه‌های مرجعی بود که به گفته وی قادر هستند نقش بزرگی در این خصوص ایفا کنند.

دکتر محسن رنانی عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان سخنان خود را با جمله «با آتش آب بازی نکنیم» آغاز کرد و گفت: در خصوص آب، می‌خواهم بحث خود را با ورود از دریچه انتقاد آغاز کنم. چراکه متهم کردن مردم ، جامعه و فرهنگ در بحران کم آبی که امروز با آن روبرو هستیم، نوعی نعل وارونه و به دور از انصاف است. به گفته وی، سهم مصرفیِ اندک مردم در چرخه آب به ما اجازه نمی دهد که آن ها را در معرض اتهام قرار دهیم و از کسانی که خود قربانی سیاست‌های آبی غلط هستند، بخواهیم تقصیر خود را پذیرفته و الگوی مصرف خود را اصلاح کنند. این استاد اقتصاد در ادامه گفت: اگر الگوی مصرف مردم در جایی خراب شده است، این حکمرانی غلط آب است که آن را تخریب کرده است. مردم ما برای ۳ هزار سال می دانستند چگونه آب را مصرف کرده و به تعادلی پایدار در طبیعت برسند.

گراف های میزان بارش در کشور حاکی از آن است که طی ۳۰ سال گذشته میزان بارش در کشور تفاوت چندان محسوسی با ۳۰ سال پیش از آن نداشته و حتی آسمان هم بر ما جفا نکرده است. ولی نظامی ناکارآمد و بی تدبیر در حوره حکمرانی آب، به راحتی فرهنگ آبی ۳ هزار ساله ما را بر باد داده است و اکنون اقدام به زیر سوال بردن جامعه و فرهنگ می کنند.وی در ادامه با اشاره به این که فرهنگ هم نقش مهمی در این میان دارد و بدون شک اصلاح الگوی مصرف آب باید از طریق فرهنگی صورت گیرد، گفت: با این وجود موضوع این است که بحران آب اکنون به بیماری در شرف تشنج و ورود به کمایی مرگ بار شبیه است. بدون شک نمی توان در این شرایط بحرانی به بیمار گفت که با تغییر الگوی تغذیه خود جلوی بحران را بگیرد. شرایط آبی کشور هم در معرض ورود به تشنج است و ما باید از وقوع این فاجعه جلوگیری کنیم.

رنانی با بیان این که سطح‌هایی از نزاع آبی در بسیاری از قسمت‌های کشور آغاز شده است، گفت: با ادامه روند کنونی، این نزاع در کشور افزایش خواهد یافت و طی سال های آینده بصورت روزانه زندگی مردم را متاثر خواهد کرد. پس در این شرایط نمی توان از اصلاح الگوهای مصرفی مردمی که سهمی بسیار ناچیز در مصرف آب در مقایسه با صنعت و کشاورزی دارند، سخن گفت. ما باید سیاست های غلط حکمرانی نادرست آب را زیر سوال ببریم و به اصلاح آن‌ها بپردازیم.

به گفته وی، در تغییرهای نهادی و اجتماعی چهار سطح فرهنگی، بنیادی، حکمرانی و رویه های اجرایی و در نهایت تخصیص منابع مطرح می شوند. برای تغییر دو سطح آغازی ما به صدها سال زمان نیاز داریم و بنابراین دست گذاشتن بر روی این سطوح در شرایط فعلی بی فایده خواهد بود. این در حالی است که دو سطح پایینی، موجب تخریب آب در کشور شده اند و باید به اصلاح و تغییر آن ها اهتمام ورزیده شود. در صورتی که حکمرانی نادرست آب به عنوان دلیل اصلی بروز بحران، متحول و تلاش ها برای اصلاح آن آغاز شود، می توان با جلب اعتماد فرهنگ و جامعه از آن ها هم انتظار داشت در این راه دست به کمک و اصلاح بزنند.

برای تغییر یک رویه غلط و اصلاح ضررهای ناشی از آن باید به وجود اشتباه در این سیستم اذعان کرد و آن را پذیرفت. این نکته ای است که این عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به آن افزود: خطری که اکنون وجود دارد، این است که عده‌ای از سیاست گذاران آبیِ کشور حاضر به پذیرش شرایط بحرانی آب نیستند و سعی در عادی جلوه دادن آن دارند. ادامه این رویه ما را در آینده با شرایطی بغرنج روبرو خواهد ساخت خواهد داد.

پنهان کاری و لاپوشانی بحرانی بودن شرایط آبی کشور، خطر بزرگ دیگری است که وی با ذکر آن افزود: عده ای نمی گذارند گفتگو در این باب شکل گیرد و از نتایج آن وحشت دارند. این در حالی است که اگر اکنون ما می توانیم با گفتگو و اذعان به وجود این بحران، برای برون رفت از آن به چندین چاره توسل جسته و از شدت آن بکاهیم، با ادامه روند کنونی در آینده به جایی خواهیم رسید که دیگر هیچ چاره ای جر آنچه به ما تحمیل خواهد شد، نداریم. نخستین ضرورت ما این است که نظام حکمرانی، متوجه بحران باشد و به وجود آن اذعان کند و مدیریت و حاکمیت خود را بر این مبنا تغییر دهد.

رنانی گفت: دولت های مختلف کشور همگی در رسیدن به بحران کنونی مقصر بوده اند و با وضع سیاست های غلط و کارشناسی نشده ای نظیر توسعه کشاورزی، خودکفایی در گندم، سدسازی و … کشور را به بحران کنونی دچار کرده اند. پس همگی باید به این اشتباه ها اذعان کرده و با پذیرش آن برای خروج از بحران تلاش کنند.

*این مطلب به نقل از خبرگزاری ایرنا از پنجمین نشست از سلسله میزگردها و نشست هایی که توسط سه نهاد غیر دولتی اندیشکده تدبیر آب ایران، انجمن جامعه شناسی ایران و انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات با موضوع «نقش باورها، ارزش ها و سرمایه های اجتماعی در حکمرانی آب» ترتیب یافت،تهیه شده است.

 
 

 

ایران یک کشور چهارفصل است. در کنار این ویژگی وجود خلیج همیشه فارس، دریای خزر، تالاب ها، اقلیم بسیار متنوع کوهستانی و بیایان‌ها به این مفهوم است که از پتانسل زیست محیطی مطلوبی برخوردار هستیم. البته متاسفانه امروز بسیاری از این بخش‌ها در معرض خطر جدی قرار دارد.

یکی از مشکلات مهم محیط زیست اکوسیستم آبی مخصوصا آب‌های شیرین است. کشور از نظر آبی در مضیقه است و تالاب‌های زیادی خشک شده اند. خطراتی مثل ریزگردها، خشک شدن دریاچه ارومیه و سونامی نمک، تخریب منابع و مراتع کشور همچنین تخریب جنگل‌ها محیط زیست ما را تهدید می‌کند. این تهدیدهای محیط زیستی آنقدر گسترده شده که تعدادی از کارشناسان قطع امید کرده‌‌اند و می‌گویند با این وضعیت دیگر کاری نمی‌شود کرد. من نمی‌خواهم حرف ناامید کننده‌‌ای بزنم اما حقیقت این است که برای تغییر این وضعیت نیاز به یک عزم ملی داریم.

مشکلات محیط زیست کشور الحمدالله فراوان است! البته بسته به زمان بعضی از آنها نیاز به اقدامات آنی دارند. امروز انتخاب یک مشکل به عنوان مسئله اصلی محیط زیست ایران کار بسیار مشکلی است و به نظرم چند مورد را می‌توان همزمان در این جایگاه قرار داد. مشکل ترین مسئله زیست محیطی ما «آب» است که در یک سال اخیر مقدار زیادی بحث آن مطرح شده است. مسئله آب بسیار جدی‌ای است و فلات مرکزی در معرض خشکی خطرناکی قرار دارد. مسئله ریزگردها به طور جدی کشوررا تهدید کنند.

در کنار ریزگردها خطر دیگری که کشور را تهدید می‌کند، مسئله دریاچه ارومیه است. طرح احیای دریاچه ارومیه تصویب شده و ظاهرا دولت و مملکت هم در اجرای آن مصمم هستند. خطری که وجود دارد این است که اگر دریاچه خشک شود دیگر مشکل ما ریزگرد نیست. سونامی نمک 20 استان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

همینطور که جلو می‌رویم به مخاطراتی که برای جنگل‌ها هست، می‌رسیم. تخریب جنگل در شمال کشور بسیار گسترده است. سال 1326 مرحوم مهندس «ساعی» که پارک ساعی تهران هم به نام ایشان است مسئله جنگل را به صورت علمی مطرح کرد. آن موقع طبق محاسبات ایشان مساحت جنگل‌های شمال ایران 4/3 میلیون هکتار بود. امروز این رقم به 6/1 میلیون هکتار رسیده و این یعنی جنگلهای ما نصف شده است. اگر این برداشت‌های صنعتی به همین صورت ادامه پیدا کند خطرات از بین رفتن جنگل بسیار زیاد است.

البته از بین رفتن مراتع را هم نمی‌شود فراموش کرد. شاید عموم مردم با مرتع کمتر آشنا باشند. وقتی مراتع از بین برود خطر سیل در کشور گسترش پیدا می‌کند وقسمت زیادی از این توفان‌های گرد و خاک به دلیل از بین رفتن مراتع ایجاد شده است. البته مسئله آلودگی هوا هم هست که اظهر من الشمس است. آلودگی هوای هشت شهر بزرگ صنعتی کشور بسیار خطرناک است.

مشکلات زیست محیطی زیاد هستند و اصلاح آنها نیاز به یک حرکت همه جانبه دارد. به نظر من در یک سال گذشته عزم لازم برای اصلاح ایجاد شده اگرچه تاخیر دارد. این حرف هایی که در یک سال اخیر زده شده را باید 20 سال قبل می‌گفتند تا بتوانیم محیط زیست کشور را از معرض خطر دور کنیم. این حرکت هایی که شروع شده لازم است ولی کافی نیست. باید مسائل آموزشی در سطح عموم مردم به صورت آموزش‌های همگانی مطرح شود. رسانه‌های گروهی و رادیو تلویزیون باید زمان زیادی را به آموزش محیط زیست اختصاص دهند.

یک توجه همگانی به محیط زیست نیاز داریم. خود دستگاه‌های دولتی باید عنوان الگو در استفاده از انرژی دقت داشته باشد. وقتی می‌گوییم آلودگی هوا، یکی از دلایل ایجاد آن مصرف بیش از حد انرژی است. ایران چهار برابر متوسط جهانی انرژی مصرف می‌کند و این اصلا چیز خوبی نیست. چون جمعیت کشور هم افزایش پیدا کرده به اصلاح الگوی مصرف نیاز داریم. اول انقلاب 36 میلیون نفر جمعیت داشتیم الان داریم به 80 میلیون نفر می‌رسیم. با افزایش جمعیت، منابع محدود می‌شوند و همین مشکلات زیست محیطی ایجاد می‌کند. باید عاقلانه عمل کنیم تا خطرات را به حداقل ممکن برسانیم.

در مسیر بهبود وضعیت محیط زیست دولت باید به نقش سمن‌ها احترام بگذارد. متاسفانه 10 سال است که سازمان‌های مردم نهاد مورد بی مهری قرار گرفته اند. این سازمان‌ها باید مورد حمایت قرار گیرند نه اینکه دولتی بشوند. بعد از گذشت 10 سال احیای سمن‌ها کار سختی است. از بین بردن این سازمان‌ها یک روزه است اما احیای آنها کار ساده‌‌ای نیست. گرچه در یک سال گذشته وضع سمن‌ها بسیار بهتر شده اما هنوز شرایط قابل قبولی ندارند. این سازمان‌ها 10 سال قبل رشد بسیار خوبی داشتند.

شهرداری هم حمایت خیلی خوبی از آنها داشت و در مناطق مختلف شهر کلاس هایی برای آموزش اصلاح الگوی مصرف برگزار می‌کرد. یک دفعه همه این سازمان‌ها از بین رفتند و همه را تعطیل کردند. شروع کار مجدد آنها را به فال نیک می‌گیریم ولی رسیدن به نقطه مطلوب زمان بر است. موفقیت سمن‌ها یک شرط دارد. امیدوارم دوباره با تلنگر نابودشان نکنند.

 به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid

حروف تصویر