محل تبلیغ شما
چرا ما ایرانیان کتاب نمی‌خوانیم؟

تاریخ خبر: 1395/2/28

چرا ما ایرانیان کتاب نمی‌خوانیم؟

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

دکتر زیباکلام:

اینکه سرانه مطالعه کتاب در ایران پایین است و درست‌تر گفته باشیم «خیلی پایین» است، حرف و حدیث تازه‌ای نیست. نیازی هم به بررسی و مطالعه میدانی نیست که سرانه مطالعه کتاب در جامعه ما در مقایسه با جوامع مشابه همچون ترکیه، مصر یا حتی پاکستان چقدر پایین‌تر است؛ چه رسد به جوامع توسعه‌یافته همچون ژاپن، نروژ، انگلستان یا آمریکا. همچنین نیازی نیست آماری بگیریم که سرانه تیراژ چاپ کتاب در جامعه ما چقدر و باز در جوامع مشابه ما چقدر است. اگر نگاهی به کتاب‌فروشی‌هایمان، چه در تهران و چه در مراکز استان‌های مهم‌مان همچون رشت، تبریز، شیراز، کرمان یا مشهد بیندازیم، خلوتی، کسادی و فروش کم کتاب از در و دیوار آنها هویداست. یا حتی می‌توانیم یک بررسی ساده انجام دهیم و ببینیم در یک دهه گذشته در تهران، کرمان یا رشت چند باب مغازه کتاب‌فروشی جدید باز شده و در مقابل، چه تعدادی از کتاب‌فروشی‌های قبلی و قدیمی‌تر بسته شده‌اند. یا می‌توان آمار گرفت در مراکز این یا آن شهر بزرگ در یک دهه گذشته چه تعداد کتاب‌فروشی باز شده و در مقابل چه تعداد پیتزافروشی، بانک، بوتیک یا بنگاه معاملات املاک باز شده است؟

 واقعیت آن است که پایین‌رفتن سرانه مطالعه، تیراژ و خرید کتاب روشن‌تر از آن است که نیازی به آمار و ارقام باشد.  سؤال این است که چرا این‌گونه شده است؟ چرا نه نسل جدید و نه نسل قدیم، دیگر کتاب مطالعه  نمی‌کنند؟ یک‌سری پاسخ‌ها داده شده؛ ازجمله گفته می‌شود قیمت کتاب بالاست و بسیاری از مردم به‌ويژه اقشار و لایه‌های جوان‌تر و کم‌درآمدتر جامعه قدرت خرید کتاب ندارند. پاسخ دیگر آن است که سانسور و ممیزی کتاب، یکی از موانع مطالعه کتاب شده. پاسخ سوم سروقت فضای مجازی می‌رود. گفته می‌شود فضای مجازی به دو صورت از مطالعه کتاب در ایران جلوگیری می‌کند. نخست آنکه تلگرام، وایبر، واتس‌اپ و... باعث شده‌اند بالاخص اقشار و لایه‌های جوان‌تر جامعه زمان زیادی را به سرگرم‌بودن با گوشی‌های همراهشان اختصاص دهند، زمانی که دست‌کم بخشی از آن می‌توانست به مطالعه کتاب اختصاص یابد. شکل دومی که فضای مجازی بر مطالعه کتاب در ایران اثر منفی گذاشته، دستیابی سریع و آسان به دانش، اطلاعات و منابعی است که دانشجویان و محققان برای تحقیقاتشان نیاز دارند. به‌جای رفتن به کتابخانه یا تهیه کتاب، می‌توانیم از طریق کامپیوتر شخصی‌مان به آخرین آمار، اطلاعات و دانش در حوزه موردنظرمان دست پیدا کنیم.  

اما هیچ‌کدام این دلایل به نظر نمی‌رسد اقناع‌کننده باشند. بگذارید از آخرین مورد شروع کنیم: فضای مجازی. اگر فضای مجازی عامل اصلی پایین‌رفتن سرانه مطالعه کتاب در ایران می‌شد، در آن صورت در کشورهای توسعه‌یافته که هم امکان دسترسی به اینترنت بیشتر است و هم سرعت آن به‌مراتب بالاتر از ایران است، بعلاوه پدیده‌ای هم به نام «فیلترینگ» وجود ندارد، مطالعه کتاب باید بیشتر از ایران کاهش می‌یافت؛ اما می‌دانیم که این‌گونه نشده است. آمار مطالعه کتاب در کشورهای پیشرفته با وجود گسترش فضای مجازی، تغییر محسوسی نکرده است. حتی می‌توان استدلال کرد که فضای مجازی با گسترش اطلاعات بیشتر درمورد موجبات و آثار منتشرشده باعث بالارفتن تیراژ کتاب هم شده است.

بالابودن هزینه کتاب هم به نظر نمی‌رسد دلیل چندان قانع‌کننده‌ای باشد. قیمت یک پیتزا به اندازه قیمت یک کتاب است و اگر قیمت یک کتاب را حول و حوش ٢٠،١٥ هزار تومان در نظر بگیریم، در آن صورت این پرسش باقی می‌ماند که چرا خیلی از جوانان حاضرند به‌راحتی و با کمال میل ٢٠،١٥ هزار تومان برای یک پیتزا بدهند اما همان جوان‌ها حاضر نیستند، با همان قیمت یک کتاب بخرند؟ درواقع رشد و گسترش قارچ‌گونه رستوران‌های فست‌فود در بسیاری از شهرهایمان مبین آن است که برای محصولات آنها مشتری کم نیست. درحالی‌که یک‌صدم این‌گونه رستوران‌ها، شاهد بازشدن کتاب‌فروشی نیستیم.

مشکل در جای دیگری است. مشکل در اینجاست که چرا جوانان ایرانی حاضر هستند ٢٠،١٥ هزار تومان برای یک پیتزا بپردازند اما حاضر نیستند همان مقدار، اندکی کمتر یا بیشتر را برای خرید یک کتاب بپردازند؟  سانسور و ممیزی کتاب البته تا حدودی می‌تواند باعث کاهش مطالعه شده باشد اما کتاب‌های زیادی هستند که مجوز انتشار دریافت کرده‌اند و ممیزی هم چندان حساسیتی روی موضوعات آنها ندارد. درخصوص این دست آثار هم که بدون سانسور و ممیزی منتشر شده‌اند، همان داستان استقبال‌نکردن از خرید کتاب وجود دارد. واقعیت آن است نه گران‌بودن کتاب، نه امکان دسترسی به فضای مجازی و نه سانسور و ممیزی کتاب، دلایل پایین‌بودن سرانه مطالعه در ایران نیستند.

خیلی کلی اگر گفته باشیم، به نظر می‌رسد اساسا دو دلیل اصلی برای رفتن به سراغ کتاب وجود دارد. نخست برای اقناع نیازهای روحی و فرهنگی‌مان. مطالعه یک رمان، یک کتاب شعر یا یک نمایش‌نامه و این دست آثار، باعث انبساط خاطرمان می‌شود و از مطالعه آنها لذت می‌بریم. انگیزه دوم برای مطالعه کتاب به منظور بالابردن آگاهی و دانش صورت می‌گیرد. مطالعه کتب علوم انسانی به این دلیل انجام می‌شوند. البته انگیزه‌های دیگری نیز می‌توان سراغ گرفت اما نوعا ما یک کتاب را یا به‌واسطه انبساط خاطر و لذت‌بردن از آن مطالعه می‌کنیم یا به منظور افزایش آگاهی و دانشمان. انگیزه اول چندان نیازی به توضیح ندارد. بسیاری از ما حداقل یک‌ بار در عمرمان لذت خواندن یک داستان را تجربه کرده‌ایم؛ با اینکه می‌دانیم داستان ساخته و پرداخته ذهن نویسنده است اما از خواندنش لذت می‌بریم. اما انگیزه دوم قدری پیچیده‌تر است؛ خواندن کتاب به‌منظور آگاهی و دانش. در این خصوص باید گفت در ایران به‌واسطه نگاه برخی مسئولان و دولتمردانمان چندان احساس کمبود دانش و آگاهی وجود ندارد یا دقیق‌تر گفته باشیم در ایران نگاه دولتمردان و مسئولانمان به انسان و جامعه‌اش‌، به گذشته‌اش، امروزش یا آینده‌اش، به تحولات منطقه یا دنیا، به اخلاق و سایر جنبه‌های زندگی، جایی برای ابهام و شک و تردید و درنتیجه نیاز به آگاهی باقی نمی‌گذارد. برخی مسئولان ما همه پاسخ‌ها و برای همه ابهامات جواب دارند.  بنابراین نیازی به بررسی، تحقیق و مطالعه در هیچ زمینه‌ای باقی نمی‌ماند که در قالب کتاب و نوشته منتشر شود و مردم هم آن آثار را تهیه و مطالعه کنند. حتی مسئولان ما در زمینه هنر، سینما، تئاتر، ادبیات، شعر و این‌دست هنرها هم می‌دانند که چه چیزی مناسب است و باید منتشر یا ساخته شود و مردم آنها را ببینند، بشنوند یا بخوانند، چه رسد به مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، تاریخی، بین‌المللی و... .

به زبان ساده‌تر، در ایران اساسا چندان نیازی به مطالعه نیست تا انسان دانش و آگاهی‌هایش را بالا ببرد. مسئولان تقبل زحمت کرده و همه پرسش‌ها را پاسخ‌گو هستند و کمتر حوزه‌ای وجود دارد که مسئولان ما یا صاحبنظران دولتی‌مان اذعان کرده باشند که درخصوص آنها آگاهی ندارند؛ بنابراین در جامعه‌ای که مسئولان و اندیشمندانش پاسخ همه پرسش‌ها را می‌دانند و اساسا ابهام و تردیدی در هیچ حوزه‌ای وجود ندارد، دیگر چه نیازی می‌ماند که مردم آن جامعه بخواهند مطالعه کنند؟

سایت زیباکلام

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid

0 0
kaveh   1395/2/28 22:14:35

بی قانون / نمایشگاه «کتاب و سایر تفریحات دریایی»
خواب دیدم می‌خوام برم نمایشگاه کتاب. تا از تهران خارج بشم حدود سه چهار ساعتی تو ترافیک بودم. خلاصه از شهر خارج شدم و زدم به دل جاده. عین این فیلم‌های وسترن دو طرفم بیابون بود و مارمولکا...
مهرشاد مرتضوى
خواب دیدم می‌خوام برم نمایشگاه کتاب. تا از تهران خارج بشم حدود سه چهار ساعتی تو ترافیک بودم. خلاصه از شهر خارج شدم و زدم به دل جاده. عین این فیلم‌های وسترن دو طرفم بیابون بود و مارمولکا با شنیدن صدای ماشین می‌رفتن لای سنگ‌ها قایم می‌شدن. از دور یه گردباد دیدم به چه گندگی! همین‌طوری دور خودش می‌چرخید و همه چیزو لوله می‌کرد. حالا بعد از لوله کردن چی‌کارشون می‌کرد نمی‌دونم! رفتم و رفتم تا رسیدم به یه جایی که پلیس، مسیرو بسته بود. ظاهرا دیگه ماشین جلوتر از این نمی‌تونست بره. گفتن پارکینگ پر شده و بقیه راه رو باید پیاده بریم. یهو یه تابلو جلوم ظاهر شد که روش نوشته بود: «نمایشگاه: 20 کیلومتر».
هیچی دیگه، آب و آذوقه از توی ماشین برداشتم و حرکت کردم. یه مقدار که جلو رفتم دیدم قایق موتوری‌ها دارن مسافر می‌زنن به سمت نمایشگاه. منم پریدم پشت یکی از قایق‌ها و بعد از نیم ساعت رسیدم. خیلی نمایشگاه خوبی بود. چند تا قایق پدالی گذاشته بودن و کسایی که حوصله‌شون سر می‌رفت، می‌اومدن تفریح می‌کردن. خلاصه هر جوری بود خودمو رسوندم به سالنی که می‌خواستم، ولی هرچقدر دنبال غرفه مورد نظرم گشتم پیداش نکردم. از یکی از غواصایی که داشت رد می‌شد پرسیدم، به زیر آب اشاره کرد. رفتم اون پایین و بالاخره گیرش آوردم. کتابی که دنبالش بودم رو سفارش دادم. مسئول غرفه اشاره کرد بریم سطح آب. اومدیم بالا و گفت یه مقدار صبر کنم که کتابه رو با سشوار خشک کنه و برام بیاره... راستی اولش گفتم خواب دیدم؟

0 0
mehran   1395/2/28 22:13:31

نمایشگاه کتاب بهانه خوبی است تا دوباره فرهنگ مطالعه را به یاد همدیگر بیاوریم و دوباره از کم بودن سرانه مطالعه در کشور گلایه کنیم!
مجله مهر-زهرا شاهرضایی: با شروع بیست‌ونهمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، دوباره حرف و حدیث ها درباره مهجور ماندن یار مهربان و پایین بودن سرانه مطالعه در کشور بر سر زبانها می‌افتد و دوباره از نو فکر می‌کنیم که چرا فقط حول و حوش این روزها که می‌شود، هوس کتاب خریدن می‌کنیم. کتابهایی که شاید فقط به رسم هر ساله در سبد خرید خود می‌گنجانیم؛ بدون اینکه از خوانده شدن تمام آنها مطمئن باشیم.

بسیاری معتقدند اصلا نمایشگاه کتاب برای خریدن کتاب نیست! نمایشگاه کتاب همان طور که از اسمش برمی‌آید، محلی برای معرفی و نمایش آثار و کتب جدید ناشران و نویسنده‌ها و شعراست؛ کتابهایی که بسیاری به همین مناسبت رونمایی می‌شوند و نمايشگاهي که مي‌تواند فرصت و امکان خوبي براي ارتباط اهالي دانش و فرهنگ با يکديگر باشد؛ اما آنچه درواقع اتفاق می‌افتد، تبدیل شدن آن به یک فروشگاه بزرگ کتاب آن هم با بلندگوهای پرسروصدا است. نظر بسیاری از نویسنده ها و شاعران بر این موضوع صحه می‌گذارد. اسماعیل امینی، شاعر در این باره می‌گوید: «باید در نظر داشت نمایشگاه کتاب لزوما به معنی فروشگاه کتاب نیست. تعداد زیادی فروشگاه در سطح کشور وجود دارد که خریداران می‌توانند از آن‌ها خرید کنند».

نمایشگاه کتاب یا فروشگاه کتاب؟

یکی از فرض های قطعی در حضور در نمایشگاه کتاب این است که حداقل یکی‌دو کتاب از نمایشگاه بخریم و به اصطلاح دست خالی از آن بیرون نیاییم. اما باید بدانیم که شاخصه کتابخوانی به شاخصه خرید کتاب ربطی ندارد. بسیاری از کتابهایی که در این ایام می‌خریم فقط و فقط به درد پر کردن قفسه ها و خاک خوردن می‌خورند. برای تایید این قضیه کافی است که به قفسه کتاب خود مراجعه کنید و ببینید چند درصد کتابهایی را که سال گذشته همین موقع خریده‌اید مطالعه کرده‌اید.

سرانه مطالعه در کشور ما پایین است؟

اگر مطالعه را فقط در ورق زدن صفحات کاغذی کتاب خلاصه کنیم، باید بگوییم که سرانه مطالعه در کشور خیلی پایین است. اما اگر خواندن سطور دیجیتال را هم در نظر بگیریم با رکوردهای عجیب در عضویت در گروه های پیام رسان و شبکه های اجتماعی در صدر قرار داریم! در واقع به صرف مهجور ماندن کتاب در کتابفروشی‌ها نمی توان مطالعه پایین مردم را نتیجه گرفت.

گذشته از آن نسل جدید، نسل آدمهایی است که بیشتر دوست دارند ببیند تا تصور کنند؛ پس ترجیح می دهند به جای اینکه یک داستان عاشقانه را بخوانند و در ذهن خود تصور کند، تصویرش را بر قاب سینما و تلویزیون بببیند و این اتفاق نه تنها در ایران که در تمام جهان در حال رخ دادن است. حتی افراد ترجیح می‌دهند به جای آنکه یک بار کتابی درباره قواعد فیزیک بخواند، مستند آن را بارها ببیند. به همین علت است که سیستم آموزشی هم در همه جای دنیا به سمت هر چه تصویری تر شدن می‌رود.

«مطالعه عمیق» در حال انقراض است

در عصر فست فودها و زندگی های هول هولکی، ساعت ها نشستن روی صندلی راحتی و کتاب در دست گرفتن دارد به یک سنت منسوخ شده تبدیل می‌شود. در واقع چیزی به عنوان «مطالعه عمیق» در حال انقراض است و این به معنای پایین آمدن سرانه مطالعه یا مطالعه‌کنندگان نیست؛ در واقع الان عصر اطلاعات فست‌فودی است. عصر آدمهای کم‌حوصله‌ای که از طریق بالاوپایین کردن شبکه‌های وب به نیاز دانستن خود پاسخ می‌گویند. عصر آدمهایی که از همه چیز به میزان کم می‌دانند. درواقع کتاب در دست گرفتن و ساعتهای زیاد فکر و خیال کردن، عادت آدمهای عمیق است. هر چند هنوز هم چنین آدمهایی وجود دارند؛ اما این عصر، عصر آدمهای عمیق نیست!