محل تبلیغ شما
«دریای کاسپی» نامی برازنده

تاریخ خبر: 1395/2/16

«دریای کاسپی» نامی برازنده

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

«دریای کاسپی»؛ نامی برازنده بر پهنه آبی شمال کشور

 

پهنه آبی شمال ایران با وسعت تقریبی ۳۸۰‌ هزار کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین دریاچه یا پهنه آبی در دنیاست. این دریا که سطح آن اکنون حدود ۲۸ متر از آب‌های آزاد دنیا پایین‌تر است، از سال ۱۳۳۱ خورشیدی از سوی اتحاد جماهیر شوروی (پیشین) از طریق آب‌راهی مصنوعی (پیوند رودهای دن و الگا) به دریای سیاه راه پیدا کرد. سهم امروزی ایران از خط ساحلی هفت‌هزارکیلومتری آن ۶۷۵ کیلومتر است،

هرچند تا روزگاری نه‌چندان دور بخش عمده این دریا در اختیار و کنترل ایران بود. در نقشه‌های تاریخی ایران، به‌ویژه دوران پیش از اسلام، می‌توان مالکیت ایران بر تمامی این دریا به جز کمی از سواحل شمالی آن را مشاهده کرد. به‌تدریج و با محدود‌شدن مرزهای شمالی ایران، به‌ویژه در دوره قاجاریه، سواحل ایران هم کاهش یافت. امروزه کشورهای قزاقستان، ترکمنستان، ایران، آذربایجان و روسیه، این دریا را دربر گرفته‌اند.  این دریا تا به امروز بیش از ٤٠ نام داشته است؛ آمارد، ورکانه، خوارزم، باکو، بادکوبه، هیرکان، تپورستان، طبرستان، قزوین، گرگان، گیلان، مازندران، کاسپی، خزر و... ،از‌جمله این نام‌ها هستند. جهانگردان اروپایی هم در مواجهه با این دریا، نام‌های گوناگونی به آن در نقشه‌های خود دادند، ولی در اغلب زبان‌های اروپایی نامی برگرفته از ریشه «کاسپی» بر آن نهاده می‌شد. استان‌های گلستان، مازندران و گیلان سواحل ایرانی این دریا را تشکیل می‌دهند و پرواضح است امروزه نهادن نام شهر یا استان بر این دریا، چندان مناسب نیست. بی‌پرده، جدال اصلی برای نام‌گذاری این دریا در کشور میان «خزر» و «کاسپی» است. دو نامی که ریشه در تاریخ دارند، ولی با دو حکایت کاملا متفاوت! «خزر» در حقیقت نامی برگرفته از اقوام کوچ‌نشین است که در قرن پنجم میلادی از بیابان‌های شرق آسیا و شمال چین به همراه هون‌ها راهی مناطق شمال‌غرب آسیا شده و در اواخر قرن ششم میلادی در بخش‌های شمال و شمال‌غرب دریای کاسپی حکومت خود را داشتند. آنها که ساکنان صحراگرد و دائم در یورش به مناطق پیرامون خود در شمال قفقاز بودند، در زمان لشکرکشی امپراتور بیزانس، هراکلیوس، به قلمروی ساسانیان، علیه ایران جنگیدند. خطر خزرها برای ساسانیان به‌گونه‌ای بود که قباد در پی یورش آنها، پس از بیرون‌راندن این قوم از مرزهای ایران، دستور داد برای جلوگیری از نفوذ دوباره آنها، استحکامات دفاعی بزرگی در شهر دربند (شهری در شمال قفقاز) ساخته شود. با فروپاشی شاهنشاهی ساسانی در نبرد با سپاهیان عرب، خزرها هم از امپراتوری ترک‌ها اعلام استقلال کردند. اواسط قرن هفتم میلادی و با لشکرکشی عرب‌ها به شمال قفقاز، جنگ‌های متعددی میان این دو قدرت رخ داد و خزرها که نقش مهمی در جلوگیری از نفوذ سپاه اسلام به اروپای شرقی داشتند، در حدود سال ۹۶۹ میلادی از سوی اسلاوها نابود شدند. ظاهرا اغلب خزرها در قرن هشتم به دین یهود گرویدند و این اعتقاد وجود دارد که آنها نیاکان یهودیان اروپای شرقی هستند. در مقابل، «کاسپی» برگرفته از نام تیره‌ای است که در زمان مادها ساکن جنوب و جنوب‌غرب دریای کاسپی بودند. کاسپی‌ها که ظاهرا با «کاسی‌ها» هم‌ریشه بودند، از پیش از آغاز حکومت مادها و پارس‌ها، در محدوده مرزهای فعلی ایران زندگی می‌کردند و به‌ نوعی بومی ایران محسوب می‌شدند.

در وصف کاسپی‌ها گفته شده که آنها ایرانی اصیل یا دست‌کم تحت‌تأثیر فرهنگ ایرانی بوده‌اند. نام کاسپی‌ها در اسناد آرامی مصر به عنوان ایرانی‌ها آمده است. ظاهرا آنها در زمان هخامنشیان خراج‌گزار بودند و براساس نوشته‌های هرودت در نبردهای خشایارشاه هخامنشی با یونانی‌ها، در رکاب سپاه ایران می‌جنگیدند؛ بنابراین باید دانست نام کنونی این دریا در زبان فارسی، یعنی «خزر»، نام قومی است که همواره در حال تجاوز به مرزهای ایران بودند. در مقابل «کاسپی» می‌تواند مؤید نام قومی باشد که از‌جمله ساکنان ایران از ‌هزاره دوم پیش‌ازمیلاد بوده‌اند. کافی است شواهد و اسناد تاریخی درباره این دو نام را کنار هم بگذاریم؛ توجیهی برای نام‌گذاری این دریا با عنوان «خزر»، دست‌کم از سوی ما ایرانی‌ها باقی نمی‌ماند. نام تصویب‌شده این پهنه آبی از سوی سازمان ملل متحد و سازمان بین‌المللی هوانوردی و دریانوردی «Caspian Sea» بوده است. نکته اما بر سر نام این دریا در زبان فارسی و نقشه‌های ایران است. ظاهرا سال ۱۳۸۱ کمیته‌ای به نام «کمیته تخصصی نام‌گذاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران»، پس از تحقیق و بررسی، مصوبه‌ای را تصویب کرد که براساس آن می‌بایست به منظور جلوگیری از سوءتفاهم و تشتت آرا، از نام «خزر» برای پهنه آبی شمال کشور استفاده شود. مشخص نیست که منشأ تحقیق این کمیته دقیقا چه بوده است. این مصوبه سبب شده نام این پهنه آبی در نوشته‌های دولتی و نقشه‌ها «خزر» باشد، هرچند هنوز بسیاری از محققان و مورخان این واژه را قبول ندارند و در نوشته‌هایشان از به‌کارگیری آن پرهیز می‌کنند. در زمان انتشار کتابم در سال ۱۳۸۱ که پژوهشی درباره عصر آهن در کرانه‌های جنوب‌غربی دریای کاسپی بود، از سوی ناشر با تذکر مصوبه دولت مبنی ‌بر استفاده از واژه «خزر» مواجه شدم. هرچند امروزه حساسیت گذشته در این مورد وجود ندارد، ولی همچنان در مکاتبات و نقشه‌های رسمی نام خزر بر این پهنه آبی گذاشته می‌شود. عنایت‌الله رضا، در کتاب «نام دریای شمال ایران» نظر صریح خود را در پژوهشی ارزشمند ارائه کرده است و معتقد است بنا به دلایل تاریخی، «کاسپی» مناسب‌ترین گزینه برای نامیدن دریای شمال ایران است. در‌حالی‌که در واکنشی شایسته، تعرض عرب‌ها به نام خلیج‌ فارس را برنمی‌تابیم و تا پای جان از حیثیت نام همیشه فارس پهنه آبی جنوب ایران دفاع می‌کنیم، ولی خودمان نامی بر پهنه آبی شمال کشور می‌گذاریم که به نوعی تعرض خودی به خودی است! وقت آن است که درباره نام پهنه آبی شمال کشور (خزر) که از قضا در مقایسه با نام بین‌المللی آن، تنها در زبان رسمی کشور خودمان برخلاف منافع تاریخی و نوعی دهن‌کجی به تاریخ کشور است، بار دیگر مشورت شود و مورخان و پژوهشگران دراین‌باره کارشناسی کنند. شاید وقت آن است که نام ایرانی و تاریخی «کاسپی» را که با منافع سیاسی و تاریخی‌مان سازگاری داشته و نام بین‌المللی این دریا، یعنی «کاسپین» هم از آن مشتق شده است، بپذیریم. به‌تازگی مدیریت موزه ملی ایران، به عنوان مرجع علمی معتبر در کشور، در اقدامی پسندیده نام دریای شمال ایران را در نقشه‌های موزه به کاسپی تغییر داده است که امید است انگیزه‌ای برای بازنگری در مصوبه موجود شود

شرق-حمید فهیمی باستان شناس

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid