محل تبلیغ شما
پرونده سرو ایرانی،نماداستقامت وسرفرازی ایرانیان

تاریخ خبر: 1394/12/8 21:49:56

پرونده سرو ایرانی،نماداستقامت وسرفرازی ایرانیان

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

 

سرو راست قامت تا بته ی خمیده

از دورترین ایام، تصویر مثالی درخت به مثابه آینه تمام نمای انسان و ژرف ترین خواستهای اوست. این تصویر مثالی، زایندهی انبوهی رمز است که در شاخه های بیشمار گسترش می یابند و خرمن خرمن در بستر اساطیر و دیانات و هنرها و ادبیات و تمدن های گوناگون می ریزند.

مونیک دوبکور در رمزهای زنده جان می گوید که درخت در کهن ترین تصویرش، بنا به توصیفی که از آن در اساطیر اولیه شده، درخت کیهانی غول پیکریست که رمز کیهان و آفرینش کیهان است.  این درخت ستون و رکن کیهان است و زمین را به آسمان می پیوندد و وسیله ی دست یافتن به طاق آسمان و دیدار خدایان و گفتگو با آنست.

درخت زندگی درختی است که به علت طول عمر و زیبایی و سودمندیشان مقدس شمرده می شوند، از قبیل درخت سدر که چوبش گرانبهاست، نخل که خرما می دهد و ... .

فرهنگ نگاره ای: درخت زندگی در باغ عدن که میوه اش باعث جاودانگی می شد، مربوط به درخت کیهانی هندویی در ریگ ودا بود. از آن سوما یا آمریتا را تقطیر می کردند که آشام خدایان هندی بود و آن را با هئومای ایرانی و نکتار یونانی قابل مقایسه می دانستند، که همگی آن ها باعث زندگی جاوید، دانش کامل، خوشبختی و سایر آرزوها می باشد.

سرو:

نام علمی سرو از نام قدیمی یونانی آن اقتباس شده است و از دو واژه kuo به معنای تولید و parsio به معنای مساوی مشتق شده و به مناسبت تقارن شاخه ها و تاج درختان آنی می باشد. 

درختان همیشه بهار مانند سرو و سرو آزاد و کاج، نزد بسیاری از اقوام مدیترانه ای و آسیایی نماد جاودانگی، یعنی حیات پس از مرگ است. و از اینجاست که کنارگورها در یونان باستان، ایتالیا، خاورمیانه(ایران)، هندوستان و چین و همچنین اروپای مسیحی یافت می شود و از این لحاظ، مربوط به امور تدفینی بود، که بدن را پس از مرگ از فساد حفظ می کرد. بر روی یادمانهای مربوط به میترا(مهر)، هفت سرو دلالت بر هفت سیاره دارد، که روح، در سفر خود به سوی آسمان، از آنها می گذرد.

انواع سرو:

 

تقدس درخت در میان ایرانیان

زیباپسندی و علاقه ایرانیان باستان به درخت به آنجا کشید که پیامبرش سروی از بهشت به ارمغان آورده و در کاشمر کاشت.

اگر لغتنامه دهخدا را تورقی بزنید در زیر مدخل سرو اینطور نوشته است: 

نام درختی است معروف و مشهور ؛ و آن سه قسم می باشد:

یكی سرو آزاد( كه  چون شاخه هایش راست رسته  و یا چون از قید كجی و ناراستی و پیوستن به شاخ درختان دیگر فارغ است به این نام خوانده شده . بعضی گویند : هر درختی كه میوه ندهد آن را آزاد خوانند و چون سرو میوه ندهد آن را آزاد خوانند.

 

و دیگری سرو سهی( كه دو شاخش راست رسته باشد. چه سهی به معنی راست آمده است{ برهان؛ غیاث})

و سیم سرو ناز( كه شاخه هایش متمایل است)، و عربان سرو را شجره الحیات خوانند، چه گویند: هر جا كه سرو هست، مار هم هست( در این باره می توان در ادامه ی این مبحث به حضور شیطان در شاه درخت اصحاب رسّ و همین طور در داستان درخت هولوپو به حضور مار اشاره كرد)

دکتر محمد یاحقی می گوید که درباورهای اسطوره ای ایران انتساب صفت آزادگی به سرو یادگار ارتباط آن با ناهید است که در اساطیر و افسانه ها رمزی از آزادی و آزادگی به شمار می رود.همچنین اضافه می کند سرو راست قامت، مانند مورد و هوم مقدس و از دیرباز، علامت خاص ایرانیان بوده است. که مطابق روایات ایرانی، زردشت این درخت را از بهشت آورد و در پیش در آتشکده کاشت(سرو کاشمر).

گرت زدست برآید چو نخل باش کریم /  ورت زدست نیاید چو "سرو" باش آزاد(حافظ)

 

نقش سرو در دوره هخامنشی:

نظر دکتر حبیب ا... در کتاب تخت جمشید از نگاهی دیگر این می باشد که سرو نماد اهورامزدا، نخل نماد میترا و نیلوفر نماد آناهیتاست که در مکان های مخصوص در تخت جمشید حجاری شده و بازگوکننده اعتقادات و احترام آنها به این هدیه اهورایی می باشد.

بنیان شکل گیری بته جقه در دوران ساسانی:

 

در هنر ساسانی به کرات از بالهایی که به تعبیر نویسندگان معتبر، بال و به نظر نگارنده کتاب بته جقه چیست؟ برگها و حتی سرو خمیده می باشد استفاده شده است و همچنین مانند هنر هخامنشیان حیوانات بالدار مقدس می باشند. حتی در کلاه پادشاهان ساسانی نیز ردپایی از پر و یا همان بال به تعبیر علینقی وزیری صاحب کتاب تاریخ عمومی هنرهای مصور قبل از تاریخ تا اسلام  دیده می شود. آرتور پوپ در کتاب شاهکارهای هنر ایران اشاره می کند که مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی زمان خود(ساسانیان) گام بزرگی برداشت و او نیز همچون سرو، آزاده بود و آزادی را می پرستید و چه زیبا بود که در این زمان پیروانش، برای بزرگداشت و به یاد ماندن نام بزرگ و عقاید عمیقش سرو را که در بین ایرانیان باستان بسیار مقدس و قابل توجه و علامت آزادی و پایداری و مقاومت بود، به حالت خمیده و سوگوار نقش کردند و بدینوسیله بر آن شدند تا راه مزدک همچنان پایدار بماند و حق خود را به مزدک ادا نمایند و همین مسئله به مرور زمان پایه های ظهور بته جقه را در ایران پدید آورد. بنابراین می توان دانست که بته جقه اصالتی بسیار عمیق و جاودان دارد، گو اینکه اگر چنین نبود این طرح نیز مانند نقوش فراوان دیگر به دست فراموشی سپرده می شد.

به استناد روایات تاریخی علت پیدایش بته جقه را می توان مرگ مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی دوره ساسانیان دانست.

بته جقه:

 

همانطور که درلغتنامه دهخدا آمده که جقه یا پرک بته ای است ، ساخته شده  از پر پرندگان که بر بالای کلاه پادشاهان ایران است و   آن  تغیر یافته سرو سرافکنده است . نشانی از ایران و ایرانیان وحکایت کننده از راستی وتواضع  ایشان است.

نقشی كه بر شال های ترمه و قلم كاری های اصفهان دیده می شود شكل سروی است كه نوك آن بر اثر وزش باد خم شده باشد.  

 

بته جقه در دوران اسلامی:

نخستین بار که نگاره ی باستانی بته ای به معنای واقعی جقه می شود زیور کلاه امیران می گردد در پایان دهه ی سوم سده ی نهم هجری است که در مجلس مینیاتور مقدمه ی شاهنامه بایسانقوری(829 ه ق) اثر میر مصور، دستار کلاه دو تن از امیران مزین بدان است. در این مجلس مینیاتور، پادشاهی که بر تخت نشسته(سلطان محمود غزنوی) همان تاج کنگره دار در سده های پیشین را بر سر دارد، بدون پرکهای قائم(غیر بته ای) که در برخی از نقاشی های آن دوران زیور تاج پادشاهان بود.

در نیمه های سده ی دهم نقشمایه ی بته ای منزلتی ویژه و جایگاهی برتر پیدا می کند و بسان علامت شاهی و فرمانروایی زیور کلاه دستار گونه ی شاهان و شاهزادگان می گردد.

از این زمان است که بته جقه به مفهوم واقعی خود مصداق می یابد و شأن نمادی نخستین( که تجسم رمزی و آذینی جاودانگی و بی مرگی وخرمی پاینده ی درخت سرو بود) در جایگاه بالاتر اعتلا می یابد و نماد فرمانروایی و قدرت مطلقه می شود.

ناگفته پیداست که آنچه وجه تمایز شاهان و شاهزادگان و زیور سر فرمانروایان باشد، لاجرم در نظام پادشاهی از حرمت عظیم و حتی تقدس برخوردار می شود که به هیچ رو نباید در معرض هتک حرمت قرار گیرد و یا بر زمین گسترده شود و پایمال و لگدمال شود. درست به همین دلیل است که ما تا پایان کار صفویان نقشمایه ی بته جقه را در هیچ یک از قالیهای گرانقدر صفوی  اثری از این نگاره نمی بینیم.

همانطور که گفته شد بته جقه ریشه در دوران باستان دارد. و از زمانیکه نقشهای اسلیمی که نقشهایی برگرفته از گیاهان است بکار گرفته شد بته جقه هم با آن تلفیق گردید.

 

بته جقه بر روی آثار:

نقش بته جقه بر روی دستبافهایی از قبیل ترمه، پته دوزی، قالی، کاشیکاری، و لباسهای ورزشکاران باستانی کار می توان مشاهده کرد.

سرو ابرقو: این سرو با ارتفاع قریب به 25 متر و قطر تنه 5/4 متر کاملا سرسبز و پابرجاست و به اظهار پروفسور الکساندر روف روسی عمر آن 4 تا 5 هزار سال تخمین زده می شود. این سرو تا حدی دربین مردم از وجهه ی تقدس برخوردار است که مردم به قصد تبرک و دلایل مذهبی پارچه و نخهایی بسته اند.

گلستان سعدی: چندین درخت نامور که خدای عزوجل آفریده است و برومند، هیچ را آزاد نخوانده اند مگر سرو را که ثمره ای ندارد. در این چه حکمت است؟ گفت: هر درختی را ثمره ای معین است که به وقتی معلوم به وجود آن تازه آید و گاهی به عدم آن پژمرده شود و سرو را هیچ از این نیست و همه وقتی خوش است و این صفت آزادگان است.

مارتین ورمازن: در آیین میترا نیز درخت سرو، وقف خورشید است.

 

منابع:

1.      لغتنامه دهخدا

2.      شناخت طرحها و نقشه های فرش ایران و جهان، ابوالفضل وکیلی،

3.      گیاهان مقدس، پروفسور شفیع جوادی، چاپ دوم سال 74، موسسه جغرافیایی و انتشاراتی ارشاد

4.      "سرو مهر یا درخت یلدا"، روزنامه اعتماد ملی، 16 آذر 87 ، ش 816

5.      سیر و تحول بته جقه در ایران، سمانه کاکاوند، مقاله از اینترنت

6.      شاهنامه فردوسی

7.      رمزهای زنده جان، مونیک دو بو کور، ترجمه جلال ستاری، چاپ سوم 1387، نشر مرکز

8.      بته جقه چیست؟، طاهره عطروش، چاپ اول 1385، انتشارات سی بال هنرچ

9.      فرهنگ نگاره ای نمادها در فرهنگ شرق و غرب، جیمز هال، ترجمه از رقیه بهزادی، چاپ اول 1380، موسسه فرهنگ معاصر

10.  فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، دکتر محمد جعفر یاحقی، چاپ دوم 1375، نشر سروش

11.  تخت جمشید از نگاهی دیگر، دکتر عبدا... حبیب ا...، چاپ دوم زمستان 1377، نشر بنیاد فارس شناسی

12.  شاهکارهای هنر ایران، آرتور آپهام پوپ، اقتباس و نگارش: دکتر پرویز ناتل خانلری، با همکاری موسسه انتشارات وانکلین تهران-نیویورک، چاپ 1945

 

سرو ابركوه، نگين كوير ايران

خشتي ترين روياي خاک ايران، يزد، سروي را در آغوش گرفته است که يادگار سالها همزيستي با مردمان سرزميني است که مي‌دانند طبيعت يعني زندگي و زندگي با سرو يعني زندگي با زيبايي.

خشتي ترين روياي خاک ايران، يزد، سروي را در آغوش گرفته است که يادگار سالها همزيستي با مردمان سرزميني است که مي‌دانند طبيعت يعني زندگي و زندگي با سرو يعني زندگي با زيبايي. کوير ابرکوه را که در مي‌نوردي، به پيرترين ساکن کويرهاي جهان خواهي رسيد. سرو پنج هزار ساله ابرکوه را امي‌توان مسن‌ترين موجود زنده جهان ناميد. سرو نمادي از ايران بوده و در اسطوره‌ها آورده‌اند كه سرو ابركوه‌ه كاشته شده از سوي زرتشت است و اين مساله زيبايي و تقدس سرو پنج هزار ساله را صد چندان مي‌كند.

در ايران باستان ، کاشتن درخت از اهميت بسيار بالايي در طبقات مختلف جامعه برخوردار بوده است. در نگاره ها و آثار باستاني مانند حجاري هاي دوره هخامنشي در تخت جمشيد، نماد درخت و به طور خاص ، سرو آورده شده است. زرتشتيان معتقدند كه سرو به دليل آن که درختي هميشه سبز است، همواره در ايران اهميت خاصي داشته و سرو پنج هزار ساله ابرقو نيز که آن را سرو زرتشت هم مي‌نامند، نمادي از همين امر به شمار مي رود. غير از نگاره ها و حجاري ها در پارچه بافي ها هم به گونه‌اي گياه ، درخت و همان سرو خميده که بعدها در فرهنگ ايراني ترمه ناميده شده ، ديده مي‌شود. سرو ابرقو در ديگر هنرهاي ايراني نيز به چشم مي‌خورد.

مينياتور بهترين مجال براي شناسايي اين درخت کهنسال است که به شکلي منحصر به فرد در آثار هنرمندان اين مرز و بوم جلوه کرده است. سرو ابرقو، اين نگين سبز کوير ايرانيان در تمامي جهان به عنوان نمادي از زندگي و زيبايي معرفي شده است. اين در حالي است که در کشور ما بسياري حتي از وجود اين جاذبه مسلم گردشگري بي خبرند. چندي پيش ، دانشمنداني از ژاپن و روسيه پس از بازديد از سرو ابرقو عمر آن را تا هشت هزار سال برآورد کردند؛ اما الکساندر روف ، دانشمند روسي عمر اين درخت را چهار هزار تا چهارهزار و 500 سال برآورد کرده است.

حمدالله مستوفي هم در کتاب نزهت القلوب که در سال 740 هجري قمري تاليف شده است، درباره اين سرو مي‌نويسد: «آنجا سروي است که در جهان شهرتي عظيم دارد. چنانچه سرو کشمير و بلخ شهرتي داشته و اکنون اين از آنها بلندتر و بزرگ تر است

حتي برخي مورخان پارا فراتر نهاده و معتقدند نهال اين درخت را يافث، پسر نوح کاشته است. اختلاف نظر بسيار و درباره چند هزار سال سن اين زنده ترين موجود تاريخ دنيا هم نمي‌تواند از اهميت اين جاذبه گردشگري کشورمان بکاهد.

پيرترين موجود زنده دنيا با 25متر ارتفاع ؛ 18متر محيط و 5/11 متر اندازه دور تنه در قلب ايران آرام آرام زندگي مي‌گذراند.

با اقداماتي نظير آفت کشي و آزادسازي حريم اين سرو تاريخي که سال گذشته از سوي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان يزد صورت گرفته است اکنون سرو پنج هزار ساله ساله ابرقو براحتي مي تواند نفس بکشد.

شايد توجه بيشتر به اين جاذبه گردشگري در دل کوير ايران بتواند روزي آن را به عنوان قلب گردشگري تفريحي و يا حتي گردشگري علمي در ژرفاي کوير تبديل کند.

سرو ایرانی (ادبیات ایران و جهان)

 

 سرو نمادی از آزادگی ایرانیان 

 

حدود 500 سال پیش از میلاد بر دیواره‌های کاخ پرسپولیس در شیراز، درخت سرو را حکاکی کرده‌اند. این ﺩﺭﺧﺖ ﻗﺎﻣﺖ بلندی دارد و هیچ ﺑﺎﺭی نمی‌دهد به همین دلیل ﺁﺯﺍﺩ می‌نامندش، ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺭﻭ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻤﺎﺩ ﺁﺯﺍﺩﮔﻲ ﻫﻢ ﺧﻮﺍﻧﺪﻩﺍﻧﺪ.

صفت آزادگی درخت سرو ﺩﺭ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﻲ بسیار ﻣﻮﺭﺩ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺳﺖ. شاعران نیز در اشعار خود بارها برای توصیف‌هایشان، از سرو استفاده کرده‌اند.

«مرا در خانه سروی هست کاندر سایه قدش / فراغ از سرو بستانی و شمشاد و چمن دارم»

ﺩﺭﺧﺖ سرو ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺒﺰ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻫﻴﭽﮕﺎﻩ ﺧﺰﺍﻥ ﻧﺪﺍﺭﺩ که شاید ﻧﺸﺎﻥ دﻫنده ﺧﺮﻡ ﻭ ﺷﺎﺩ بودن ایرانی‌ها بوده ﺍﺳﺖ. این درخت ﺩﺭ ﻛﻨﺎﺭ ﻭﻳﮋﮔﻲﻫﺎﻱ ﺩﻳﮕﺮﺵ ﻣﻘﺎﻭﻣﺖ ﺧﻮﺑﻲ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺧﺸﻜﺴﺎﻟﻲ ﺩﺍﺭﺩ، اما مهم ﺍﻳﻦ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ توفان‌ها ﺳﺨﺖ ﻣﻘﺎﻭﻣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﺳﺨﺖﺗﺮﻳﻦ ﺗﻮﻓﺎﻥ، ﺩﺭﺧﺘﺎﻥ ﺩﻳﮕﺮ ﺭﺍ ﻣﻲﺷﻜﻨﺪ، ﺍﻣﺎ ﺳﺮﻭ ﺗﺎ ﺭﻭﻱ ﺯﻣﻴﻦ ﺧﻢ می‌شود و ﻫﺮﮔﺰ ﻛﻤﺮﺵ ﻧﻤﻲﺷﻜﻨﺪ. ﺍﻳﻦ ﺍﻣﺮ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻳﺮﺍﻧﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻳﻮﺭﺵ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﻣﻬﺎﺟﻢ ﺗﺴﻠﻴﻢﺷﺪﻩ، ﻭﻟﻲ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺭﻫﺎ ﻧﻜﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻣﺜﺎﻝ ﺧﻮﺑﻲ ﺍﺳﺖ. ﺍﺯ این‌ ﮔﺬﺷﺘﻪ، ﺩﻳﺮﭘﺎﻳﻲ، ﻋﻤﺮ طولانی ﻭ ﻣﻘﺎﻭﻣﺖ ﺳﺮﻭ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺁﻓﺎﺕ ﻫﻢ جالب توجه ﺍﺳﺖ.

صادق هدایت در کتاب «نیرنگستان» خود درباره درخت سرو کاشمر می‌گوید: «معروف است که زرتشت دو شاخه از بهشت آورد و بدست خودش یکی از آنها را در کاشمر و دیگری را در فارمد از قرای طوس کاشت. این دو قلمه به مرور زمان بی‌اندازه بزرگ و کهن می‌شوند و مردم به آنها معتقد بوده‌اند. می‌گویند که مرغان بی‌شمار بر شاخه‌های آن آشیانه داشته‌اند و در سایه آن جانوران بسیار می‌چریده‌اند.

شهرت این درخت که به گوش خلیفه متوکل عباسی می‌رسد، حکمی به طاهربن عبدالله که در آن زمان حاکم خراسان بوده می‌نویسد که درخت سرو کاشمر را که در بست نیشابور بوده، بریده بر گردونه‌ها نهند و شاخه‌های آن را در نمد گرفته بر شتران بار کرده به بغداد بفرستند.

دسته‌ای از زرتشتیان که این حکم را می‌شنوند، پنجاه هزار دینار به طاهر وعده می‌دهند که این درخت را نبُرد، ولی طاهر درخت را می‌اندازد و به قول نگارنده تاریخ جهان نمای از مدت عمر آن درخت تا سنه 232 هجری هزار و چهارصد و پنجاه سال گذشته بود و چون آن درخت بیفتاد، در آن حدود زمین بلرزید، چون این درخت به یک منزلی مقر خلیقه رسید، غلامان ترک، شب هنگام بر سر متوکل علیه اللعنه ریخته تن او را پاره پاره کردند.»

 

حکاکی درخت سرو در پرسپولیس

ﺍﻣﺮﻭﺯﻩ ﺩﺭﺧﺖ ﺳﺮﻭ ﻫﺰﺍﺭ ﺳﺎﻟﻪﺍﻱ ﺩﺭ ﺍﺑﺮﻛﻮﻩ ﭘﺎ ﺑﺮﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺭﺩ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺍهالی قرار دارد ﻭ ﺩﺭ ﻣﻴﺮﺍﺙ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻧﻴﺰ ﺛﺒﺖ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﻫﻢ ﺳﺮﻭ ﻧﺸﺎﻥ ﺍﻫﻮﺭﺍﻣﺰﺩﺍ ﻭ ﻧﻴﻠﻮﻓﺮ ﻧﻤﺎﺩ ﺁﻧﺎﻫﻴﺘﺎ ﺍﺳﺖ، ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﻛﺎﺷﺖ ﺩﺭﺧﺖ ﻣﻘﺪﺱ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺩﺍﻳﺮﻛﺮﺩﻥ ﭘﺮﺩﻳﺲ (ﻓﺮﺩﻭﺱ) ﻣﻘﺪﺱ ﺑﻮﺩﻩ است.

روایت است آن نخلی هم که امروزه در بخش‌های مرکزی ایران به هنگام عزای امام حسین(ع) بلند می‌کنند، شکلی از سرو است که روایت‌های متفاوتی درباره آن وجود و جای تحقیق دارد. ایرانیان همه ساله در اولین روز فصل زمستان (روز خور) با خدای خود پیمان می‌بستند که تا سال دیگر یک سرو خواهند کاشت، زیرا سرو نماد مقاومت در برابر سرما هم بود. درخت و همان سرو خمیده که بعدها در فرهنگ ایرانی ترمه نامیده شده است.

درخت سرو در هرنوع خاک عمیق (اسیدی یا قلیایی) که دارای زهکشی خوب باشد، رشد می‌کند. گرما و یخبندان سبک را تحمل می‌کند، ولی به انجماد طولانی مدت حساس است. درصورت استفاده از درخت به عنوان پرچین در فصل بهار هرس شدید انجام می‌شود.

درخت سرو و کاج در ایران باستان مقدس بوده‌اند. درخت کریسمس هم پیشینه در مهرپرستی ایران دارد، به همین دلیل امروزه مسیحیان درخت کریسمس را تزیین می‌کنند. برخی منابع، آلمان را اولین کشور شناخته شده‌ای می‌دانند که در آن از درختان همیشه سبزی چون کاج، صنوبر و سرو به عنوان نماد کریسمس استفاده شده و البته برخی منابع نیز استفاده از درخت کریسمس را در شهر بازل سوییس مقدم می دانند.

در میدان اصلی شهر "ریگا" در جمهوری لتونی تابلویی نصب شده که بر آن با هشت زبان نوشته شده که اولین‌بار استفاده از درخت کریسمس در سال ۱۵۱۰ در این شهر صورت گرفته است. باید توجه داشت که ظاهراً این آیین به شکل کنونی چندان کهن نیست و سابقه آن به قرن پانزدهم می‌رسد. اما رومیان باستان نیز درخت کاج را نماد غلبه میترا یا مهر بر زمستان و سرما می‌دانستند. در آیین مهر یا میتراییسم، چه در ایران و چه در روم، نقوشی از بته جقه شبیه به درخت کاج یا سرو در کنار آناهیتا (درایران) و میترا (در روم)دیده شده است.


 


 سرو ایرانی 

 


یکی از زیباترین بافته های بختیاری موجود در موزه ی فرش این قالیچه با طرح مهرابی سروی است . 
در طرفین سرو دو درخت میوه قرار گرفته است . زمینه ی اصلی قالیچه سورمه ای رنگ است و در بالای طاق مهراب شاخه و برگ اسلیمی دهن اژدری قالیچه را زینت می دهد . 
در راس مهراب کتیبه ای با مضمون " عمل کارخانه ی عبدالصمد اصفهانی " قرار گرفته است . حاشیه ی اصلی قالیچه روشن و دارای طرح شاخه های مواجی است که در انتها به گل های شاه عباسی و ختایی می رسند . 


نماد درخت در انواع هنر های ایرانی از جمله تصاویری ست که تکرار و مداومت آن ذهن بسیاری را بر خود مشغول داشته . در تمامی سفال ها و منسوجات ، نقاشی ها و حتی حجاری های تاریخ ایران درخت چنان جایگاهی داشته که حالت تقدس و احترام آمیز آن حتی نزد هنرمندان شهرت فراوان دارد . زیبایی درختان سرو منقوش بر دیوار نگاره های تخت جمشید از جمله قدیمی ترین آثاری ست که بیان اهمیت و اعتبار این آفریده ی پروردگار در میان هنرمندان و شاهان هخامنشی ست . اما بررسی زمان و نحوه ی انتقال تصویر درخت بر روی دست بافته های گره دار نیاز به بررسی بیشتری دارد . احتمالا" قدیمی ترین و شاید هم ناب ترین نوع منقوش درخت سرو بر روی فرش گره دار را می توان بر روی گروهی از قالیچه های بلوچ خراسان مشاهده نمود که به قالیچه های سجاده ای بلوچ شهرت دارند . بررسی های دقیق تر نگارنده بر روی این گروه از قالیچه ها که از قدمت بیشتری برخوردارند و بافت آن ها به حداقل ممکن کاهش یافته دقیقا" معرف درخت سرو بر روی این قالیچه هاست .
اما گروه دیگر که هم اکنون نیز به مقدار زیاد بافته و در بازار مشهد ، تربت جام و تربت حیدریه عرضه می گردد و با نام نقشِ برگِ تاکی شهرت دارند احتمالا" دارای سوابق بیشتری نسبت به قالی های گروه اول هستند . اگر چه قدیمی ترین نمونه های هر دو گروه بیش از 50 الی 170 سال از عمر آن ها نمی گذرد اما بی تردید احترام و تقدس هر دو درخت در شرق ایران به ویژه مرکز خراسان و بالاخص در محدوده ی خواف دارای سوابقی بیش از 1500 سال می باشد . هر چند بلوچ های خراسان در حال حاضر تنها بافندگان نقش درخت سرو و درخت تاک بر روی قالیچه های این منطقه هستند اما احتمال آن می رود که سایر بافندگان این نواحی حتی قبل از مهاجرت تدریجی بلوچ ها به شرق ایران از این دو نقش استفاده نموده باشند .
به احتمال قریب به یقین تاریخ تقدس و احترام درخت سرو در بین ساکنان شرق ایران از جمله نواحی مرکزی شرقِ آن به تاریخ حضور زرتشتان در خراسان باز می گردد . ناحیه ای که امروز در خراسان به نام خواف شهرت دارد در زمان ما قبل حضور اعراب بزرگترین مراکز حضور زرتشتیان در شرق ایران بوده است . اما در تاریخ زرتشتیانِ خراسان ماجرای درخت سروِ کشمیر از جایگاه والایی برخوردار است .
ابوالحسن علی بن زید بیهقی در تاریخ بیهق به شرح واقعه ی این درخت می پردازد که خلاصه ی آن چنین است :
"زرتشت پیامبر زرتشتیان دو طالع اختیار کرد و فرمود تا بدان دو طالع دو درخت سرو بکارند ، یکی در روستای کشمیر و یکی در روستای فریومد از توابع توس . اندازه و محیط ساق درخت کشمیر به حدی بزرگ شد که در حدود 10 هزار گوسفند در سایه ی آن قرار می گرفتند . حتی حیوانات وحشی و درنده نیز در زیر سایه ی آن آرام و قرار داشتند ، همچنین هزاران پرنده در میان شاخه های آن ماوی داشتند . وصف این درخت به متوکل رسید و دستور داد به عامل نیشابور که آن درخت را قطع کرده به بغداد فرستد تا در عمارت جعفریه که مشغول ساختن آن بودند به کار رود . موبدان و بزرگان زرتشت به عامل نیشابور گفتند که 50 هزار دینار به خزانه ی خلیفه می دهیم تا از این کار درگذری اما موفق نشدند و سرانجام درخت قطع گردید و با 1200 شتر به بغداد فرستاده شد . درخت در نزدیکی بغداد بود که متوکل کشته شد و هیچ گاه درخت را ندید . "
در واقع باید گفت آن چه که امروز بر روی قالیچه های سجاده ای بافندگان بلوچ رخ می نمایاند چیزی نیست جز انتقال یک روایت تاریخی ، مذهبی از سرگذشت درخت مقدس زرتشتیانِ خراسان . به دیگر سخن آن که درختی که در مرکز قالیچه های بلوچی دیده می شود همان درختِ سروِ کشمیر است که با گذشت قریب به 2600 سال هنوز هم یاد و خاطره ی آن درخت سینه به سینه و نسل به نسل در میان ساکنان آن دیار نقل شده و سرانجام بلوچ های خراسان و دیگر عشایر مرکزی خراسان آن را این گونه بر روز بافته های خود منتقل نموده اند . البته همان گونه که گفته شد بافندگان مذکور این درخت را در دو قالبِ متفاوت بافته اند و دلیل نام گذاری دو گانه به شکل درخت برگ تاک و درخت سرو همین است . اما این موضوع نیز دلیلی دارد و سرگذشت طرح برگ تاکی را باید در جای دیگر جست . 

 

برگرفته از کتاب پژوهشی در فرش ایران 
تالیف و گرد آوری : تورج ژوله

سرو ایرانی به عنوان نماد استقامت و سرفرازی ایرانیان بیان می شود. سرو در تصویرگریهای پس از ورود اسلامبه ایران به شکل سرشکسته دیده می شود. گفته می شود که این گونه تصویرگری از سرو در نقاشی های این دوره نشان از این دارد که اعراب به این وسیله در پی نشان دادن از بین رفتن صلابت ایرانیان پس از حمله به ایران بوده اند
درخت سرو از درختانی است که ریشه در فرهنگ ایرانی داشته و جایگاه ویژه‌ای در میان مردم دارد.

این درخت به عنوان یک درخت همیشه سرسبز و استوار حتا در سرما پایداری می‌کند. درخت سرو از هزاران سال پیش در ایران کاشت شده است و یکی از نمونه‌های کهنسال این درخت، سرو کشمر بوده‌است که کاشت آن را به دست زرتشت دانسته‌اند

ادامه در ادامه نوشتار


اکنون نیز نمونه‌های کهنسال دیگری از درخت سرو در جاهای دیگر ایران همچنان استوار است که مهم‌تر از همه، سرو کهنسال چند هزارساله، در شهر ابرکوه یزد است که کهنسال‌ترین سرو جهان به شمار می‌رود

یکی از ذخیره‌گاه‌های کم‌مانند سروهای کهنسال ایران بیش از ۲۲ اصله سرو ۲۶۰۰ ساله، در استان ایلام است که آن‌ها را به نام سروهای زربین می‌شناسند. این سروها به علت عدم ثبت و ناشناخته ماندن، و در پی سوزانده شدن و بریده شدن، در معرض نابودی هستند. این درختان سرو کهنسال، در روستای «بان‌سول» در بخش «چوار» از توابع شهرستان ایلام جای دارند
به غیر از سوزانده شدن به دست مردم، گرد و غبار و خشکیدگی و همچنین بریدن شاخ و برگ‌های درختان سرو ایلام، باعث نابودی شماری از این درختان شده‌است

سرو زرتشت
سرو کشمر یا سرو مقدس زرتشت درختی بوده که بر طبق باور زرتشتیان به دست زرتشت کاشته شده بود. این درخت بسیار زیبا و بزرگ بود و مورد ستایش مردم و شهرت آن به متوکل خلیفه عباسی رسید. خلیفه دستور به قطع آن داد و پیشنهاد زرتشتیان آن شهر که ۵۰۰۰۰ سکه طلا برای قطع نکردن آن درخت بود مورد قبول واقع نشد و آن را قطع کرده و برای خلیفه به بغداد بردند. یک روز قبل از رسیدن درخت به بغداد، متوکل به قتل رسید و این مطابق پیش گویی زرتشت بود که به زرتشت نسبت میدهند که گفته بود هر که این درخت را قطع کند، کشته خواهد شد. این سرو در زمان قطع شدن بیش از ۱۴۰۰ سال عمر داشت. سرگذشت سرو کشمر را غالباً شنیده‌اید سروی که روایت بود پیامبر باستانی ایران، اشو زرتشت آن را با دست خود در زمین کشمر کاشته‌است و حکیم فردوسی در مورد آن می‌فرماید

یکی شاخ سرو آورید از بهشت

بدروازه شهر کشمر بکشت

در کتاب دانشنامه مزدیسنا نوشته انوشه روان دکتر موبد جهانگیر اشیدری آمده
گویند اشو زرتشت، دو درخت سرو به طالع سعد در دو محل به دست خود کاشت، یکی در دهکده کشمر(از روستاهای شهرستان بردسکن) و دیگری در دهکده فریومد از روستاهای توس(طوس)خراسان. به مرور این درخت بلند و ستبر و پرشاخ شده و دیدن آن موجب شگفتی بینندگان می‌شد. چون وصف این سروها در مجلس متوکل عباسی، خلیفه عهد، بیان شد، او که مشغول به عمارت در جعفریه سرمن رای، مشهور به سامره بود به خاطرش افتاد که آن سرو را قطع کرده، به بغداد بیاورند

یکی سرو آزاده را زردهشت
به پیش در آذر اندر بکشت
نبشتش بر آن زاد و سرو سهی
که پذرفت گشتاسب دین بهی
فرستاد هرسو به کشور پیام
که چون سرو کشمر به گیتی کدام
زمینو فرستاد زی من خدای
مرا گفت از اینجا به مینو گرای
کنون جمله این پند من بشنوید
پیاده سوی سرو کشمر روید

 اگر با تاريخ و فرهنگ كشور ها آشنا باشيم و يا  دست كم به بعضي از پرچم ها نگاه كرده باشيم ديده ايم كه ملتها هر كدام نماد مخصوص به خود دارند مثلا يك كشور مثل لبنان درخت سدر و كشور ديگري با برگ درخت  ديگري با يك حيوان نماد خود را مشخص نموده است . برخي كشورها هم هستند كه نماد خود را به پرچم نبرده اند ولي براي آنها محترم است  از اين نظر تقريبا براي همه ملت ها ميتوان يك نماد ملي به حساب آورد كه از آن ميان برخي حيوان وبرخي ديگر گياه  و جماد هستند.

     نماد ملي ايرانيان سرو است  شايد در نگاره هاي تخت جمشيد بارها به اين نشان برخورد كرده ايد و علت آن را خواسته ايد و يا اينكه اين نام در ادبيات ايراني و فرهنگ ديني مورد توجه بوده است براي شما جالب توجه بوده است. آيا تاكنون از خود پرسيده ايد كه چرا سرو؟  و يا اين سرو چه وي‍ژگي دارد كه با ملت ايران همخوان بوده است؟

     واقعيت اين است كه در ميان تمام جهانيان ايراني ها با ذوق و سليقه ي وي‍‍ژ ه اي اين نماد را انتخاب كرده و الحق كه بهترين انتخاب را داشته اند . درخت سرو زيباترين خوش قامت ترين درخت است كه بار هم نميدهد و از تعلق آزاد است از اين رو آن را نماد آزادگي هم خوانده اند اين عنوان در ادبيات فارسي مورد استفاده است. اين درخت همچنين هميشه سبز است و هيچگاه خزان ندارد و نشان ميدهد كه ايراني هميشه خرم و شاد است . سرو در كنار ويژگي هاي ديگرش مقاومت خوبي در برابر خشكسالي دارد ولي مهمتر از آن اين كه در برابر توفانها سخت مقاومت مي كند . سخت ترين توفان درختان ديگر را مي شكند اما سرو  تا  روي زمين خم ميشود اما هرگز كمرش نمي شكند  . اين امر براي ايرانياني كه در برابر يورش اقوام مهاجم تسليم شده ولي ماهيت خود را رها نكرده اندمثال خوبي است. از اينها گذشته دير پايي و عمر دراز سرو و مقاومت آن در برابر آفات هم مهم است .

     معروف است كه زردشت دو درخت سرو كاشت كه يكي در فريومد و ديگري در كاشمر بود  سرو كاشمر را متوكل عباسي از سر بغض بريد و به خواهش زردشتيان توجه نكرد . او. ميخواست از تنه آن كاخي در بغداد براي خود بسازد ولي پيش از آن، فرشته مرگ زود تر از درخت به بغداد رسيد و متوكل را به جهنم برد  . امروزه اما درخت سرو هزار ساله اي در ابركوه پابر جاست كه مورد عنايت اهالي است و در ميراث فرهنگي نيز ثبت شده است.

     در فرهنگ ايران باستان هم سرو نشان اهورا مزدا و نيلوفر نماد آناهيتا است  بنا براين كاشت درخت مقدس است و داير كردن پرديس (فردوس) مقدس بوده است البته آن نخلي هم كه امروزه در بخشهاي مركزي ايران به هنگام عزاي امام حسين بلند مي كنند شكلي ار سرو است كه سخن در اطراف آن فراوان است و جاي تحقيق دارد. ايرانيان همه ساله در روز خور با خداي خود پيمان مي بستند كه تا سال ديگر يك سرو خواهند كاشت زيرا سرو نماد مقاومت در برابر سرما هم بود.

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid