محل تبلیغ شما
خشکسالی و کاهش بردباری اقوام ایرانی

تاریخ خبر: 1394/9/20

خشکسالی و کاهش بردباری اقوام ایرانی

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

ایران همیشه در گذر تاریخ به اختلاط قومی خود بالیده است. طی قرن‌های پیاپی، اقوام مختلف در کنار هم زندگی کرده‌اند و معاشرت و دادوستد فرهنگی یکی از مهمترین و همیشگی‌ترین مولفه‌های ساختار اجتماعی و مقوم یکپارچگی سرزمین و ملیت در ایران بوده است. ایران جزء معدود کشورهای جهان است که اقوام مختلف، با فرهنگهای چندگونه، خود را ذیل مفهوم مشترک "ایرانی بودن"، میراثدار هویت مشترک ملی و ایرانی به شمار می‌آورند.

با این حال، گاه در موقعیت‌های خاص، تنشهای قومی شدت پیدا می‌کنند. گاهی وقوع یک رویداد، بهانه‌ای می‌شود برای برانگیختن احساس تبعیض‌های کهنه و نهادینه اقوام و تبدیل تفاوت قومی به عاملی تنشزا و ویرانگر؛ حوادثی که تلنگرهایی‌ عبرت‌آمیزند تا دریابیم با وجود همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام در ایران، پیوند اقلیتهای قومی غیرفارس با نظام اجتماعی چقدر شکننده و آسیب‌پذیر است و به بهانه‌ای ریز یا درشت، می‌تواند آتش زیر خاکستر احساس تبعیضی کهنه را به تلخی برافروزد.

یکپارچگی قومی در ایران که ذیل هویت واحد «ایرانی بودن» معنی‌دار می‌شود، علاوه بر فراهم کردن امکان همزیستی اقوام، مولفه‌ مهم سرمایه اجتماعی نیز به شمار می‌رود. بعلاوه، حافظ انسجام اجتماعی و وحدت جغرافیایی ایران هم هست. اگر تحریک یا برانگیختگی احساسی، به احساس هویت یکپارچه‌ «ایرانی بودن» آسیب برساند،‌ علاوه بر آنکه ممکن است موجب آشفتگی در وحدت جغرافیایی کشور شود، می‌تواند هویت ملی را نیز به چالشی فراگیر تبدیل کند و به عاملی برای تشدید اختلافات قومی و فرهنگی،‌ و در نهایت از هم‌گسستن هویت یکپارچه ملی بینجامد.

اما نکته مهم اینجاست که بحران اقلیمی هم می‌تواند منجر به حساسیت‌های قومی شود. امروزه فلات ایران در معرض یکی از شدیدترین بحران‌های اقلیمی قرار دارد؛ بحرانی که می‌تواند چالشی جدی برای استمرار تمدن در بخش قابل توجهی از سرزمین ایران باشد. خاورمیانه و ایران روز به روز گرم‌تر و بیابانی‌تر می‌شوند و خشکسالی، دامنگیر بخش مهمی از سرزمین ایران شده و روز به روز هم مساحت بیشتری از ایران را می‌بلعد. بیابانی شدن و ‌بحران اقلیمی گسترده‌ای که در انتظار ایران است، بی‌شک نابسامانی‌ها و کشمکش‌های فرهنگی و اجتماعی را تشدید خواهد کرد.

نخستین پیامد گسترش خشکسالی در کشور و تکیده‌تر شدن اقلیم ایران، فروکشاندن نیازهای ما به سطح نیازهای ابتدایی‌تر و اولیه است. این کم‌توانی اقتصادی و روان‌شناختی در کنار بحران اقلیمی و خشکسالی رو در روی ما، احساس مضاعفی از محرومیت و تبعیض را که ناشی از ناکافی بودن امکانات زیستی است در گروه‌های مختلف اجتماعی ایجاد خواهد کرد. اقوام، به علت دارابودن ظرفیت بالقوه برای گسست ذهنی از نظام اجتماعی، احساس آزردگی و محرومیت بیشتری تجربه می‌کنند. از سویی بحران‌ اقلیم، به علت کاستن از امکانات زیستی، آستانه بردباری و شکیبایی را بین گروه‌های مختلف نظام اجتماعی تقلیل می‌دهد و لاجرم تنش‌ و ناخشنودی‌های قومی را افزون خواهد ساخت.

در چنین وضعیت شکننده‌ای، توجه به این گزاره‌ که «تشدید وضع نامساعد اقلیمی در کشور، ظرفیت بالقوه‌ تبدیل چالشهای اقلیمی به تنشهای قومی و پرخطر را داراست»، باید یک ملاحظه‌ جدی در حوزه سیاستگذاری امنیتی و اجتماعی در کشور باشد. خشکسالی موجب تشدید بحران‌های اجتماعی می‌شود و طبیعتا کشوری که این چنین لرزان بر آستانه‌ بحران اقلیمی و بلایای طبیعی قرار گرفته است، باید نسبت به مسائل تنش‌زای قومی و فرهنگی نگرانی و توجه بیشتری داشته باشد.

بی تردید رویکرد امنیتی-کنترلی به اختلافات و حساسیت‌های قومی، آسیب‌پذیری قومی را افزون خواهد ساخت و راه حل مناسبی برای کاهش تنش در نظام اجتماعی نیست. بنابراین فضای اجتماعی به دور از امنیتی کردن فضای رسانه‌ای و عمومی، باید حتی‌المقدور از وقوع عوامل تنش‌زا و تحریک‌کننده‌ قومیتی جلوگیری کند. بالابردن آستانه بردباری در گروه هدف نیز روشی پایدار برای افزایش شکیبایی در نظام اجتماعی است، به شرطی که راه‌حل‌ها با به کارگیری شیوه‌هایی منصفانه و بردبارانه انتخاب و عملیاتی شوند. در بین گروه‌های مختلف اجتماعی، وقتی می‌شود از یک گروه، انتظار بردباری داشت که طرفین یک معادله فرهنگی، برای تحمل و پذیرش یکدیگر از جایگاه یکسان و مشابه برخوردار باشند؛ اما اگر یک گروه اجتماعی، در معرض تسامح و سهل‌گیری بیشتر و گروه دیگر در معرض آزردگی بیشتر قرار داشته باشد، تلاش برای بالابردن بردباری اجتماعی با هدف پذیرش طرف مقابل، شاید به تحمل دیگری بینجامد، اما هرگز به برقراری پیوند ریشه‌دار با نظام اجتماعی منجر نخواهد شد.

بحران اقلیمی و کم آبی کشور را به شدت و به طور جدی تهدید می‌کند و پیامدهای غیراقلیمی آن ناگزیر گریبانگیر سامانه اجتماعی و فرهنگی خواهد شد. اگر پیوند گروه‌های اجتماعی با نظام اجتماعی سست‌، ضعیف‌ و شکننده‌ باشد،‌ بازتاب آن، ناشکیبایی بیشتر و احساس گسست عمیق‌تر گروه‌ها و اقوام با نظام اجتماعی خواهد بود؛ خشکسالی و تغییر اقلیم، بحرانی است که می‌تواند آنقدر جدی شود تا تمامیت ارضی و یکپارچگی جغرافیای کشور را هم مورد تهدید قرار دهد.

گیتی خزاعی . جامعه‌شناس

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid

0 1
گیتی خزاعی   1394/9/20 23:00:50

یادداشت «خشکسالی و کاهش بردباری اقوام ایرانی» برای اولین بار در تاریخ دوشنبه دوم آذرماه ۱۳۹۴ در رزونامه روزان منتشر شده است.