محل تبلیغ شما
بودجه به يغمارفته شهرداري

تاریخ خبر: 1396/5/8

بودجه به يغمارفته شهرداري

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

بودجه به يغمارفته شهرداري

چه کسانی تهران را به این روز انداختند

تهران را پيش‌خور كرده‌اند

 

جزئیات جدید از جلسات شورای شهر پنجم درباره انتخاب شهردار تهران چیست؟ شورای شهر با توجه به چه سازوکاری به هفت نفر نهایی برای انتخاب شهردار تهران دست یافت؟
شورای شهر پنجم دارای ویژگی‌هایی است که در شوراهای گذشته وجود نداشته است. مهم‌ترین وجه تمایز شورای پنجم نیز یکدست بودن اعضای شورای شهر است که همگی به جریان اصلاحات تعلق دارند. نکته دیگر اینکه لیست شورای شهر جدید یک لیست تخصصی بوده که براساس نیازهای تخصصی شورا ارائه شده است. به همین دلیل نیز در شرایط کنونی کمیسیون‌های شورا شکل گرفته و اعضای هر کدام از کمیسیون‌ها در حال بررسی وضعیت تخصصی خود در سطح شهر تهران هستند. از سوی دیگر براساس قانون نخستین وظیفه شورای شهر انتخاب شهردار تهران است و به همین دلیل نیز شورا اولین اقدام جدی و مهم خود را در راستای انتخاب شهردار آینده تهران تنظیم کرده است. شورای شهر جدید در این زمینه مهم‌ترین ویژگی‌های شهردار آینده تهران را در16 بند مشخص کرد و سپس به دنبال افرادی رفت که دارای این 16ویژگی باشند. متأسفانه یکی از مهم‌ترین مشکلات شهرداری در دوره‌های گذشته این بوده که شورای شهر پس از اینکه شهردار را انتخاب کرد به شورای شهرداری تبدیل شده است. به همین دلیل نیز اعضای شورای شهر جدید تهران به دنبال این هستند که این رویکرد را متوقف کنند و شهرداری تهران را موظف به پاسخگویی در زمینه‌های مختلف کنند و اجازه ندهند رابطه جای ضابطه را بگیرد.
دلیل انصراف محسن هاشمی از کاندیداتوری برای شهرداری تهران چه بود؟ 

بسیاری از مردم گمان می‌کنند به دلیل اینکه محسن هاشمی نفر اول لیست تهران بوده و رأی ایشان از بقیه بیشتر بوده در نتیجه ایشان باید کاندیدای شهرداری تهران می‌شدند. این در حالی است که براساس میثاقنامه‌ای که اعضای شورای شهر امضا کرده‌اند هیچ کدام از اعضای شورای شهر نمی‌توانند از شورا خارج شوند که این مسأله درباره آقای محسن هاشمی نیز وجود دارد. شورای عالی سیاستگذاری جریان اصلاحات انتخاب شهردار از بین منتخبان شورای شهر را غیرمجاز اعلام کرده و به همین دلیل آقای محسن هاشمی کاندیدای شهرداری تهران نشدند. اگر آقای محسن هاشمی قصد داشتند کاندیدای شهرداری تهران شوند باید برای خروج خود از شورا رأی اکثریت اعضای شورا را به دست می‌آوردند که این مسأله با توجه به میثاقنامه با رأی منفی اعضای شورا مواجه می‌شد. با این وجود آقای محسن هاشمی شخصا نیز علاقه‌ای به این مسأله نداشتند و خودشان نیز به مصوبه عدم خروج اعضا از شورای شهر رأی دادند.
چرا در بین کاندیداهای شهرداری تهران نام یکی از معاونان آقای قالیباف نیز به چشم می‌خورد؟ اعضای شورا نسبت به این مسأله چه واکنشی نشان دادند؟ 
اعضای شورا از ابتدا به دنبال رویکردی بودند که گزینه‌هایی که اعضای شورای شهر برای شهرداری معرفی می‌کنند به صورت پنهان باشند و اعضای دیگر از گزینه‌ها اطلاع نداشته باشند. به همین دلیل نیز یکی از اعضای شورای شهر نام یکی از معاونان آقای قالیباف را به عنوان گزینه شهرداری نوشته بود. با این وجود این مسأله با واکنش منفی اعضای شورای شهر مواجه شد و در مرحله دوم هیچ کدام از اعضای شورای شهر به شخص نامبرده رأی ندادند و کاندیداتوری وی عملا منتفی شد. نکته قابل تأمل اینکه در مرحله دوم فردی که نام معاون قالیباف را نوشته بود به گزینه خود نیز رأی نداد. در نتیجه شخص نامبرده حتی یک رأی را نیز به دست نیاورد. با این وجود ما با جدیت به دنبال این مسأله خواهیم بود که انگیزه اصلی از مطرح کردن یکی از معاونان آقای قالیباف چه بوده و نتیجه را به افکار عمومی اعلام خواهیم کرد.

 

اعضای شورای‌شهر در زمینه انتخاب شهردار تهران با بزرگان جریان اصلاحات نیز مشورت کرده‌اند؟ دیدگاه آنها در این زمینه چه بود؟ 
لیست شورای شهر تهران و شهرهای دیگر کشور محصول نهایی جریان اصلاحات است که با زحمات و مشقات زیادی به نتیجه رسیده است. بدون شک بزرگان جریان اصلاحات در این زمینه کمک بزرگی به اعضای شورا کرده‌اند و به همین دلیل ما هیچ گاه خود را بی‌نیاز از مشورت با بزرگان جریان اصلاحات نمی‌دانیم. جریان اصلاحات همواره منافع ملی و مردم را بر منافع جریانی و گروهی ترجیح داده و در آینده نیز همین رویکرد را دنبال خواهد کرد. ما به دنبال شهرداری در تهران هستیم که بیشترین قرابت را با جریان اصلاحات و مطالبات مردم داشته باشد.
برخی کارشناسان معتقدند که لابی‌ها برای انتخاب شهردار تهران در پشت پرده زیاد شده است و این مسأله ممکن است بر انتخاب فرد اصلح برای شهرداری تهران تأثیر منفی بگذارد. به نظر شما لابی‌های پشت پرده به چه میزان در انتخاب اعضای شورای شهر تأثیرخواهد گذاشت؟ 
به هر حال ما باید این مسأله را بپذیریم که شهردار تهران در نهایت باید از بین گزینه‌های جریان اصلاحات انتخاب شود. نکته دیگر اینکه شهردار تهران به دلیل مشکلات زیاد شهر تهران باید یک چهره ملی و یک مدیر باتجربه باشد. در نتیجه شرایط به شکلی نیست که ما به دنبال انتخاب و معرفی یک مدیر جدید در شهرداری تهران باشیم. به همین دلیل نیز هر کدام از اعضای شورای شهر با شخصیت‌های مختلفی در این زمینه گفت‌وگو و رایزنی کردند و چهره‌های مطرحی را مورد نظر داشتند. بسیاری از افرادی که مورد نظر اعضای شورای شهر بودند در گذشته سابقه وزارت، استانداری و مدیریت کلان جامعه را داشتند و از تجربه مدیریتی بسیار زیادی برخوردار بودند. مدیریت شهرداری تهران یک کار بسیار سخت و تخصصی است. در شرایط کنونی23هزار میلیارد بودجه جاری شهرداری تهران است که از بسیاری از وزارتخانه‌ها بیشتر است. شاید تنها سازمانی که بودجه آن به بودجه دولت نزدیک باشد شهرداری تهران است. به همین دلیل نیز فردی باید مدیریت شهرداری تهران را به دست بگیرد که از تجربه و توانمندی کافی برای مدیریت کلانشهری مانند تهران برخوردار باشد. در نتیجه هنگامی که شورای شهر به این نتیجه رسیده که آقای نجفی و مرعشی صلاحیت مدیریت شهرداری تهران را دارد به وضعیت حزبی آنها که هر دو عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران هستند توجه نکرده است. مهم‌ترین ملاک برای اعضای شورای شهر کارآمدی و تعهد این افراد است. از سوی دیگر در لیست نهایی شورای شهر خانم کولایی نیز به عنوان یک زن وجود دارد که پیام مهمی برای مردم و هواداران جریان اصلاحات به همراه خواهد داشت. از بابتی بنده مشاهده کردم که در برخی اخبار عنوان شده که دیدگاه برخی بزرگان اصلاحات به یکی از هفت کاندیدا نزدیک‌تر است و توصیه شده که ایشان برای شهرداری تهران مناسب‌تر است. کسانی که از نزدیک با چهره‌های برجسته جریان اصلاحات ارتباط دارند به این نکته آگاهی دارند که هیچ گاه دیدگاه شخصی خود را در مسائل مهم دخیل نمی‌کنند و همواره معتقدند شورای عالی سیاستگذاری باید تصمیم نهایی را در این زمینه بگیرد. اغلب این اخبار را جریان رقیب تولید می‌کند تا فضای تصمیم‌گیری در جریان اصلاحات را به شکلی نشان بدهد که همه تصمیمات به صورت فردی و بدون توجه به خرد جمعی گرفته می‌شود. این در حالی است که جریان اصلاحات همواره به این مسأله مباهات کرده که همه تصمیمات خود را با توجه به خرد جمعی گرفته و همواره یک رویکرد دموکراتیک را دنبال کرده است.

 

به نظر می‌رسد از بین سه گزینه آقای نجفی و مرعشی و خانم کولایی شانس آقای نجفی از بقیه بیشتر است. دیدگاه شما درباره مدیریت آقای نجفی در شهرداری تهران چیست؟ 
در شرایط کنونی شورای شهر تلاش می‌کند با یک رویکرد مدنی و مبتنی بر خرد جمعی شهردار آینده تهران را انتخاب کند. براساس قانون شورای جدید باید برای انتخاب شهردار تهران فراخوان صادر می‌کرد و از کسانی که تمایل داشتند در مدیریت شهرداری حضور داشته باشند برنامه می‌خواست و برنامه را بررسی می‌کرد تا به بهترین گزینه دست پیدا می‌کرد. با این وجود جریان اصلاحات تجربه این مسأله را در انتخابات مجلس شورای اسلامی داشت و به همین دلیل و برای جلوگیری از اتلاف وقت و نیروها تصمیم گرفته شد که هر کدام از اعضا سه گزینه را به شورا برای مدیریت شهرداری تهران معرفی کند. در نهایت نیز به یک لیست هفت نفره رسیدیم که آقای نجفی، مرعشی و خانم کولایی در صدر این لیست قرار گرفتند. با این وجود شورای شهر به دنبال این است که در نهایت به دو گزینه برسد و سپس از بین اعضا درباره این دو گزینه رأی گیری صورت بگیرد. در نهایت نیز از بین این دو گزینه یک نفر به عنوان شهردار تهران انتخاب خواهد شد.

 

ارزیابی شما از حضور خانم دکتر کولایی به عنوان یک زن در لیست نهایی انتخاب شهردار تهران به عنوان یکی از پست‌های مدیریتی سخت در کشور چیست؟ 
به نظر من حضور خانم کولایی در لیست نهایی کاندیدای شهرداری تهران یک فرصت بزرگ برای بانوان جامعه است. بنده به خانم کولایی توصیه می‌کنم که حتما یک برنامه مدون کاربردی ارائه کند تا ما برنامه یک شهردار زن را نیز برای تهران داشته باشیم که بتوانیم در سال‌های آینده به آن استناد کنیم. براساس شنیده‌های ما گویا آقای مرعشی به دنبال این هستند که با آقای نجفی یک برنامه مشترک برای مدیریت شهر تهران بدهند. به همین دلیل نیز خانم دکتر کولایی می‌تواند با ارائه یک برنامه دقیق و کابردی شانس خود را برای به دست گرفتن مدیریت شهرداری تهران افزایش بدهد. به نظر من همه کاندیداهای شهرداری تهران باید برنامه خود را به شورای شهر ارائه کنند و پس از اینکه شهردار انتخاب شد از این برنامه‌ها برای مدیریت بهتر شهر تهران استفاده کنند. هدف اصلی همه این افراد خدمت به مردم و بالا بردن سطح کیفی زندگی مردم تهران است. در نتیجه رقابت‌های درون‌گروهی پس از انتخاب شهردار باید جای خود را به رفاقت و همکاری بدهد تا هر فردی که از جریان اصلاحات به عنوان شهردار انتخاب می‌شود در کار خود موفق شود. بدون شک موفقیت یا عدم موفقیت یک شهردار اصلاح‌طلب به نام جریان اصلاح‌طلبی تمام خواهد شد و مردم در نهایت درباره کارنامه اصلاح‌طلبان در شورای شهر و شهرداری تهران قضاوت خواهند کرد. به هر حال ما باید این نکته را بپذیریم که دیدگاه افراد مختلف نسبت به مدیریت شهر تهران متفاوت است و هر نفر با توجه به دغدغه‌های خود که می‌تواند اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی باشد به مسأله نگاه می‌کند. بدون شک حضور زنان در شهرداری تهران بسیار موثر و مفید خواهد بود. بسیاری از مسائل شهر تهران بیش از آنکه نیاز به نگاه و تفکر مردانه داشته باشد نیاز به نگاه زنانه دارد و زنان بهتر می‌توانند برخی مشکلات شهرداری را حل کنند. به عنوان مثال نگاه زنان در مسأله زیباسازی شهری به مراتب از نگاه مردان قوی‌تر و عمیق‌تر است. در نتیجه شهرداری می‌تواند در این زمینه از زنان کمک بگیرد.

 

یکی از مشکلات جدی شهرداری تهران وجود فساد اداری و اقتصادی در این سازمان بوده است. شورای شهر جدید چه سازوکاری در نظر گرفته که شهردار جدید تهران بتواند با این فسادها مبارزه کند؟ 
بدون شک شهرداری تهران در سال‌های گذشته به شکل‌های مختلف با مسأله فساد اقتصادی مواجه بوده است و شورای شهر جدید نیز به خوبی از این مسأله آگاهی دارد. در سال‌های گذشته بخش‌های نظارتی موفق نشده‌اند وظایف خود را به خوبی درباره شهرداری تهران انجام بدهند و به همین دلیل در شرایط کنونی شهرداری تهران با مشکل نظارتی مواجه شده است. از سوی دیگر بخش رسانه‌ای و ارتباط با افکار عمومی نیز در شهرداری تهران عملکرد قابل قبولی نداشته و موفق نشده انتظارات را برآورده کند. در گذشته برخی در شهرداری تهران عنوان می‌کردند اسرار شهرداری باید حفاظت شود و نباید در اختیار دیگران قرار بگیرد. با این وجود پس از مدتی مشخص شد که این اسرار شهرداری نبوده که حفاظت شده، بلکه فسادهایی بوده که زمینه برای بررسی و افشای آن وجود نداشته است. به همین دلیل نیز هزاران میلیارد از بودجه شهرداری به یغما رفته است. شورای شهر جدید تصمیم گرفته در زمینه قراردادها، هزینه‌ها و درآمدها، استخدام‌ها و تمام مسائل شهرداری شفاف سازی را در سرلوحه کار خود قرار بدهد. بدوم شک شورای شهر پنجم به دنبال کشیدن یک اتاق شیشه‌ای به دور از شهرداری تهران خواهد بود و در بسیاری از زمینه‌های اقتصادی شفاف‌سازی خواهد کرد.

آرمان

الهه کولایی :چه کسانی تهران را به این روز انداختند

 

بعد از سال‌ها نام یک بانوی اصلاح‌طلب در لیست گزینه‌های مسند شهرداری جای گرفت. الهه کولایی با تجربه‌ای که در ششمین دوره مجلس داشته پا به عرصه رقابت با 6مرد گذاشت. اعضای دور پنجم شورای شهر، همه در لیست امید جا گرفته بودند و با اعتماد مردم به جرگه مدیریت پیوستند. اما نکته خاصی که این لیست داشت حضور 6زن بود و این نشان از اهمیت نیمی از جمعیت ایران (زنان) برای اصلاحات دارد. اما حضور یک زن در لیست گزینه‌های شهرداری هم سبب خشنودی زنان ایرانی شد چرا که اقدامات اینچنینی نگاه جنسیتی در مسئولیت‌ها را کمرنگ می‌کند. الهه کولایی، به دنبال تدوین برنامه خود جهت ارائه به شورای شهر است. او از کارشناسان شهری، اجتماعی و اقتصادی، مدیران سابق و کنونی شهرداری، سمن‌های مردم نهاد و... مشاوره گرفته و به دنبال تعامل با طیف‌های مختلف است چرا که معتقد است مشکل شهر تهران با حل اقتصاد سیاسی نابرابری و تعامل مدیریتی دولت، مجلس، قوه قضائیه، سازمان‌های مردم نهاد و تمام مسئولان رفع خواهد شد. با او همکلام شدیم تا از برنامه‌هایی‌ که برای کلانشهر تهران دارد، بگوید. کولایی معتقد است در این برهه از زمان که مردم چنین اعتمادی به اصلاح‌طلبان هدیه کردند، آینده اصلاح‌طلبان رقم خواهد خورد. ماندگاری‌شان به فعالیت‌شان بستگی دارد و اگر نتوانند انتظارات مردم را برطرف کنند، این اصلاح‌طلبانند که مجلس دو سال آینده، شورای شهر دوره ششم و سیزدهمین دوره ریاست جمهوری را از دست خواهند داد. گفتگوی آفتاب یزد با الهه کولایی، گزینه منتخبان پنجمین شورای شهر تهران برای احراز سمت شهرداری تهران از نظرتان می‌گذرد.

به نظر شما چرا آقای جاوید در لیست گزینه‌های کسب مسند شهردار قرار گرفته بود؟
بنده فکر می‌کنم این یک سناریو است. ممکن است انجام یک کار به نفع و گاهی به ضرر کسی تمام شود. یک شکل این است نام یک نفر در لیست می‌تواند جنبه منفی برای او داشته باشد.

با وجود بدهی‌هایی که شهرداری دارد و قراردادهای بلندمدتی که بسته شده، نقطه قوت شما چیست و برای کار کردن با این مجموعه‌ها چه برنامه‌هایی دارید؟
اصلاح‌طلبی یعنی پذیرش تغییر تدریجی. مزیت بنده این است که 1- من یک زن هستم که این بردی است برای جریان اصلاحات که نشان می‌دهد نسبت به توانایی‌های انسان‌ها صلاحیت‌های فردی را به جای جنسیت مبنای کار خود قرار می‌دهد. 2- اینکه بنده استاد دانشگاه در رشته علوم سیاسی هستم و معتقدم بسیاری از مشکلات شهر تهران را باید در اقتصاد سیاسی نابرابری تهران رفع کرد. نکته مهم این است که افراد محروم‌تر، نیازمند حمایت بیشترند. مردم جنوب شهر نیازمند تعدادی پارک و بزرگراه نیستند، بلکه نیاز دارند که آرامش و امنیت را در خانه‌های خود احساس کنند.

حرف‌های شما را کاملا قبول دارم اما اجرایی کردن این حرف‌ها هم نیاز به بودجه دارد. اینطور نیست؟
بنده دوباره تاکید می‌کنم که از ابتدا گفتم که تجربه‌های موفق جوامعی که مثل ما همین مشکل را دارند اعلام می‌کنند؛ یکی از حوزه‌هایی که کمتر به آن توجه می‌شود دیپلماسی شهری است. با توجه به رشته بنده که روابط بین‌الملل و پایه آن علوم سیاسی است، می‌دانم که شهرها در تعامل نزدیک با هم می‌توانند امکان انتقال تجربه‌های خیلی خوبی را داشته باشند. بنده فکر می‌کنم باید نگاه خود را جهانی کنیم. با توجه به اینکه خواسته یا ناخواسته جهانی شده‌ایم فضاهایی برای ما ایجاد شده که در برنامه‌ریزی شهری از آن استفاده نمی‌شود. به عنوان مثال برای مدیریت شهر هوشمند چقدر هزینه اختصاص داده شده؟ در حالی که این ظرفیت بسیار عظیم برای کسب و کار و ارتقا در همه ابعاد زندگی شهری شهر هوشمند وجود دارد ما چقدر از آن‌ استفاده کردیم؟ یکی از نمونه‌های بارز آن استارت‌آپ‌ها هستند. چرا باید جوانان ما در کشورهای دیگر این طرح‌ها را ارائه کنند؟ من معتقدم باید جهانی‌تر شویم. الگوهای موفق زیادی در جهان وجود دارد. اگر شما به متن قانون اساسی توجه کنید. در مقدمه دولت را به عنوان نهادهای قدرت در همه سطوح موظف می‌کند تجربه‌های موفق جوامع دیگر را بررسی کرده و از آن استفاده کنند. با توجه به جلساتی که بنده در این چند وقت اخیر داشتم، متوجه شدم که بستر همه چیز مهیاست ولی دانشگاه و متخصصان در انزوا هستند. باید نگاه تغییر کند، یعنی ما نیازمندیم فکر، ایده و خلاقیت‌مان را به حوزه عمل وصل کنیم. این اتصال نیست که اقتصاد سیاسی نابرابری در تهران وجود دارد، چرا که منابع به طور عادلانه توزیع نمی‌شود. برخی در قالب عدالت شعارهایی دادند و بهره‌برداری سیاسی کردند و متاسفانه باعث تخریب معنایی عدالت شدند. به نظر من محور سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و مدیریت شهری این است که شما بهترین توزیع را برای همه مردم داشته باشید. نه اینکه به طور مثال در یک منطقه‌ از شهر با هزینه‌ای گزاف پلی ساخته شود، در حالی که با بودجه آن می‌توان هزاران اتوبوس برای همه مردم تهران در همه نواحی تامین کرد. ولی چون پروژه‌ پل‌سازی برای نشان‌دادن قدرت است، باید اتفاق بیفتد و هیچ چیز دیگری در اولویت نیست. پس تغییر اولویت‌ها مدنظر است. من معتقدم اگر مردم ملاک این برنامه‌ریزی‌ها قرار بگیرند خیلی از روابط تغییر می‌کند. یعنی معادله قدرت باید به نفع مردم تغییر کند و این یک امری فوق‌العاده و غیرعادی نیست. مثلا شهردار سانتیاگو به عنوان شهر و شهردار برتر انتخاب شدند و جایزه گرفتند طرح‌هایی خلاقانه و مفید را ارائه دادند که مردم به صورت یکسان نهایت استفاده از را امکانات شهر ببرند.بنده به نظر شما که می‌فرمایید استفاده از این تجربیات که در جوامع مختلف وجود با توجه به جایگاه مهم شهردار، بدهی‌های زیاد شهرداری و فشارهای سیاسی موجود کار سختی است کاملا موافقم. ولی معتقدم قرار نیست یک نفر به تنهایی تهران را مدیریت کند. مدیریت علمی و امروزی یعنی شما منابع خود را به خوبی بشناسید و بتوانید به درستی آنها را ساماندهی کنید و اینها واقعیت‌هایی است که نشان می‌دهد تجربه‌های دیگران زمانی برای ما قابل استفاده است که در ظرف واقعیت‌های جامعه قرار بگیرد یا به عبارت دیگر بومی شود. سوال این است که چرا ما مدام به دنبال تجربه کردن هستیم و از تجربه دیگران استفاده نمی‌کنیم؟ البته آن موانع سیاسی که به آن اشاره شد هم مدنظر است و بی‌تاثیر نیست. وقتی اصلاح‌طلبان وارد شورای شهر شدند با علم به این موانع در یک رویکرد جمعی بر استفاده از تجربه‌های موفق پا به این میدان گذاشتند. تجربه همیشه چیز موفقی نیست زیرا برخی‌ها باید بابت تجربه‌هایشان به مردم جواب پس بدهند، مثلا باید جواب دهند که چه کسانی شهر تهران را به این روز انداختند؟ ولی ما باید تجربه‌های موفق را استفاده کنیم. با این اوصاف باید بگویم که قرار نیست تنها به مدیریت شهر بپردازم بلکه یک تیم از مدیران موفق که شایستگی خود را در تمامی زمینه‌ها از جمله پاکدستی، آمادگی برای خدمت به مردم و خردورزی خود را ثابت کرده‌اند،را ساماندهی می‌کنم و اصلا دنبال کار فردی نیستم.نهادهای مدنی و تخصصی نماد این نگرش خردجمعی و بهترین بازوها برای پیشبرد اهداف شهری هستند.

شما چطور می‌خواهید این نهادهای مدنی و مردمی را با خودتان همسو و مدیریت کنید؟
اینها واقعیت‌های جامعه ماست. وضعیت شهر تهران به عنوان شهری است که از خطرها و مشکلات گوناگون از زوایای مختلف روبه روست و به تمامی این مسائل باید توجه داشت. آیا با توجه به این واقعیت‌ها باید در مقابل آن تسلیم شد؟ باید گذاشت که این روند ادامه پیدا کند؟ یا باید اجازه بدهیم این بحران‌ها شدت پیدا کند؟
ما معتقدیم جلو ضرر را از هر جا بگیریم منفعت است. تلاش‌ها و زحمت‌های زیادی کشیده شده و منکر هیچ‌کدام از این زحمات نیستیم که آثار مثبت و منفی هم داشته. بنده فکر می‌کنم باید نقد و ارزیابی را بپذیریم. اگر کار مثبتی صورت گرفت حتما ادامه پیدا می‌کند و اگر حرکتی مغایر با منافع کشور، شهر و شهروندان آن صورت گرفته به عنوان شهروند مسئول باید از طریق کسانی که تخصص مدیریت شهری را در حوزه‌های مختلف دارند واکنش نشان دهیم.

برنامه شما در قبال پروژه‌هایی که با بودجه‌های کلان احداث شده اما قابل استفاده نیست، چیست؟
ما باید قبول کنیم که نبود اجرای قوانین مشکل امروز ما است و نمی‌توان مشکلات کشور و شهر را یک شبه یا یک روزه حل کرد. من فکر می‌کنم در امور اجتماعی باید تغییر را گام به گام پیش برد، یعنی باید تا حد امکان‌ جلو ضرر را گرفت. پروژه‌هایی که منطق سوددهی آن زیر سوال رفته را مورد بازنگری قرار دهیم. با همه نهادهایی که درگیر آن مجموعه هستند به تعامل و همفکری می‌نشینیم تا با برنامه‌ای دقیق بتوان از این پروژه‌ها استفاده دیگری کرد و بهره‌وری بهینه‌ای از آن داشت. ما بر این باوریم که کسی کمر همت به تخریب تهران نبسته است. ما نیازمند این هستیم پروژه‌های انجام شده و پروژه‌های نیمه‌تمام و پروژه‌های غیرقابل استفاده را کنار هم بگذاریم تا به یک معدل شهر برسیم. موارد مثبت را ادامه دهیم و موارد منفی را کاهش دهیم. صد البته که یعنی تمام کسانی که دغدغه این شهر را دارند با وجود تمامی مشکلات موظفند به عرصه بیایند.

با توجه به بدهی‌های زیادی که شهرداری دارد برنامه‌ شما برای مدیریت شهری و برگرداندن این بدهی‌ها به پیمانکاران چیست؟ 
خیلی‌ها در مورد بدهی‌های شهرداری به من هشدار دادند و گفتند که می‌دانی بدهی‌های شهرداری چقدر است؟ بدهی‌های شهری یکی از محورها و دغدغه‌های من است. بنده به بدهی‌های شهرداری آگاهم و در این مورد هم از مدیران شهرداری و مقامات اجرایی کشور (کسانی که در دولت هستند) صحبت کردم،همه معتقد بودند که برای این بدهی‌ها راهکار دارند و در این راه بن‌بست وجود ندارد. کسانی که در حوزه‌های مالی تجربه‌های موفقی داشتند و می‌توانند در مواجهه با بحران‌های اقتصادی بهترین تصمیمات را بگیرند، این راهکارها را مطرح کردند و تمام تلاش من این است که مجموعه این پیشنهادها و اظهارنظرهایی که از طرف متخصصان مسائل مالی مطرح می‌شود را به جمع‌بندی برسانم و از مجموع آن به یک برنامه مشخص برای درآمدهای پایدار دست پیدا کنیم و بتوانیم یک حساب عملی و اجرایی برای تهران باز کنیم. ولی تاکید می‌کنم ما قرار نیست معجزه کنیم. من فکر می‌کنم پیمانکارانی که مدیریت شهرداری را در این سالها تجربه کردند، حتما برای اینکه به دیون خود دسترسی پیدا کنند صبوری خواهند داشت. زیرا آنها معتقدند جریان هدفمندی که می‌خواهد مشکلات مردم را حل و فصل کرده و به نتیجه برساند نیازمند یک عزم و اراده جمعی است. فکر می‌کنم مردمی که با رای‌شان این تحولات را در شهر تهران به وجود آوردند، با بخشی از پیمانکاران ارتباطاتی دارند و می‌دانند که پیمانکاران طالب تغییر وضع موجود در شهرداری بودند. به نظر بنده باید صبوری کرد.

چه مدت باید صبوری کرد؟ 
الان نمی‌توانم به شما زمان بدهم. پیمانکاران به مدت زمان‌های 3 -4 سال عادت کردند و صبوری‌شان زیاد است. بالاخره آنها هم در این شهر زندگی می‌کنند.

از بین تمامی راهکارهای مالی‌ای که به شما شده کدام‌یک در ذهن‌تان برجسته است؟
بحث‌هایی که متخصصان امور مالی مطرح کردند به نوعی بررسی همه جانبه و دوباره این بدهی‌ها و دیون است. مرحله بعد تامین منابع مالی جدید است و استفاده از ظرفیت‌هایی در شورای عالی استان‌ها و در مجلس و دولت برای آن وجود دارد. علت اینکه بنده بر تعامل تاکید کردم این است که قرار نیست شهرداری پول چاپ کند که بتواند بدهی‌های خود را به سرعت پرداخت کند. در واقع شهرداری باید بتواند از منابع موجود را شناسایی کند و در این حوزه انتقال دهد. با توجه به صحبت‌هایی که بنده با مدیران داشتم فکر می‌کنم چه در بخش شهرداری و چه در بخش دولتی، ظرفیت‌های زیادی وجود دارد که بتوانیم در یک بازه زمانی مناسب، این وضعیت را تغییر دهیم ولی تاکید می‌کنم که به دنبال تقطیع نیستم و در پی تغییر هستم. این روند هم می‌تواند در طول زمان شکل بگیرد و هم تغییرات ایجاد شود تا به شرایطی برسیم که بتوانیم بدهی‌های شهرداری را پرداخت کنیم و شهرداری بتواند در بخش‌هایی که کمتر به آن توجه شده (مثل هوشمندسازی شهر، تخصیص منابع مناسب برای اصلاح وضعیت ترافیک، اصلاح شرایط محیط‌زیست و بخش‌هایی که منابع لازم را دریافت نکرده) منابع خود را کسب کند. ضمن آن که باید نگاه انسانی‌تر را نسبت به مسئله مدیریت شهری اتخاذ کند و این موضوع یک دفعه اتفاق نمی‌افتد و برای رسیدن به نگاه کاملا انسانی باید تلاش کرد.

طبق گزارشاتی که در صحن علنی شورای چهارم خوانده شد، استخدام‌ها در شهرداری زیاد بوده و حتی افرادی با تحصیلات پایین‌تر از دیپلم در مقام مدیریت به کار گرفته شده‌اند. آیا در مورد استخدام‌ها و تغییر وضعیت‌ها تدبیری دارید؟زیرا بعضی از اعضای شورای چهارم اعلام کردندکه شورای پنجم می‌تواند این موضوع را ملغی کند.
بنده فکر می‌کنم یکی از فوری‌ترین و ساده‌ترین کارها پاک کردن صورت مسئله باشد. بالاخره کسانی که استخدام شدند افرادی هستند که در این جامعه زندگی می‌کنند و این استخدام‌ها با هر ساز و کاری در سیستم اداری رسمی کشور این رفتارها شکل گرفته است. در این زمینه هم شهرداری تهران عرصه وسیعی را در اختیار دارد. می‌شود خیلی از افراد را به جایی که متعلق به آنهاست منتقل کرد
به نظرم تصمیم‌گیری دقیق در مورد این مسئله نیاز به یک بررسی و ارزیابی همه جانبه دارد. ما 
در 10-12 سال گذشته در دستگاه دولت هم شاهد این اتفاقات بودیم ولی نمی‌خواهیم مسئله را پاک کنیم.

گفته می‌شود 30 هزار پست در شهرداری وجود دارد اما 55000 نفر آمار خود شهرداری و 60000 پست آماری است که اعضای شورا دادند. ضمن اینکه در بخش‌های رسانه‌ای که خیلی هم برای شهرداری مهم است، افرادی را استخدام می‌کنند که مشخصا خاص و وابسته به مدیران خاص هستند. به هر حال وجود آنها باعث می‌شود رسانه شهرداری را تا حدود زیادی از دست شهردار و شهرداری دربیاورد.
نه ضرورتا، باید دید این قراردادها و کسانی که این قراردادها را بستند، چطور این قراردادها را نوشته‌اند، به همین دلیل بنده روی مسئله تعامل تاکید می‌کنم. یعنی وقتی دستگاه‌های نظارتی وارد این حوزه‌ها بشوند، خیلی مسائل وجود دارد که ممکن است حتی مطرح نشود.فکر می‌کنم ما یک رویکرد همه جانبه و چندوجهی می‌خواهیم که با آن راهکارهای دقیق و اصولی را پیدا کنیم. این راهکارهای اجرایی و عملیاتی را هم پیدا خواهیم کرد چرا که دولت در چهار سال گذشته نشان داد که می‌شود با این مسائل نه به شکل مطلوب بلکه به شکل موفق مواجه شد.

به نظر می‌رسد تراکم‌های شناور و پیش‌فروش شده تهران علاوه بر اینکه درآمدی شهر پیش‌فروش شده، این تراکم‌ها باغ‌های تهران و مناطق خاص را به خطر می‌اندازد.بعضی از شورای چهارم هم به آن اشاره کردند برای صیانت از باغات و شهر تهران در مورد این تراکم‌ها چه برنامه‌ای دارید؟
همان طور که اشاره کردم بنده مشغول مشاوره با مدیران شهرداری در همه سطوح هستم که در واقع تجربه‌ها، پیشنهادها، راهکارهای آنها را بررسی می‌کنم. براساس نگرشی کلانشهری، وقتی از درآمدهای پایدار صحبت می‌کنیم تراکم‌ها مد نظر نیستند. تراکم‌ها در واقع یک نوع جایگزین‌سازی و اضطرار است و شهرداری از روی اضطرار مجبور به فروش آن می‌شود. ما باید بتوانیم درآمدهای جایگزین را وارد شهرداری کنیم، یعنی شیوه‌های مدرن تولید درآمد را در یک چارچوب کلان قرار داده و در دستور کار قرار دهیم. وقتی ما بتوانیم این درآمدها را در مسیرهای مختلف هدایت کنیم، نیازی به سود فروش تراکم نخواهیم داشت. اگر بتوانیم مسیرهای جایگزین را برای تامین هزینه‌ها و درآمدهای تعیین کنیم و طبیعتا بخشی از این طرح‌ها را می‌توانیم در حوزه‌های دیگر هم انتقال پیدا کند. مضاف بر اینکه بنده درست نقد و ارزیابی تاکید کردم که اگر ببینیم برج باغ‌ها به تخریب محیط‌زیست شهر منجر شده (در واقع برخلاف آن تصوری که وجود داشته و یک وضعیت متعادل ایجاد نکرده و راه‌هایی برای سودجویی‌هایی باز کرده که شهر را به شدت در مخاطره قرار داده) با استفاده از همکاری بین نهادهای مختلف حکومتی (مجلس، شورای عالی استان‌ها، دولت) برای مواجهه با این مشکل حتما به آن رسیدگی خواهیم کرد و راه‌های انتقال و تبدیل این طرح‌ها را پیدا می‌کنیم. مسلما سرمایه به دنبال سود است. اگر پیشنهادات سودمندتری به سرمایه‌گذاران ارائه دهیم که عملی هم باشد، می‌توانیم بخشی از معامله‌هایی که به این شکل انجام شده را به حوزه‌های دیگر انتقال دهیم تا منافع متقابل تامین شود. در حقیقت باید راهکاری داشته باشیم که هم منافع خصوصی و هم منافع عمومی حفظ شود و سرمایه‌گذاران از این حوزه خارج نشوند.

اگر شهردار شوید از اعضای اصلاح‌طلب شورای چهارم با توجه به تجربه‌هایی که دارند در شهرداری استفاده می‌کنید؟
من به این مسئله معتقدم که موظفم از همه ظرفیت‌های انسانی و از همه تجربه‌هایی که در خدمت منافع مردم اثبات شده از این سرمایه‌ها استفاده کنیم. مهم این است معیارهایی (همچون قانون‌گرایی و پاکدستی) که ما برای آن اصالت و اهمیت قائل هستیم، وجود داشته باشد. تصور می‌کنم با یک رویکرد وسیع می‌توان از تجربه و حضور این افراد در سطوح متفاوت و متناسب بهره‌برداری کرد و برای جلب حمایت‌های موثر به شکل همکاری‌های مختلف استفاده شود. به نظر بنده ما باید راهکارهای مناسب استفاده از این ظرفیت‌های اندوخته شده را پیدا کنیم و نباید از سرمایه‌هایی که داریم، مورد غفلت قرار گیرد.

هم شما و هم خانم دانشور فعال حوزه زنان هستید. با توجه به فعالیت‌های گسترده و خاص خانم دانشور در زمینه‌های مختلف اجتماعی، آیا از تجربیات ایشان هم بخش‌های اجتماعی شهرداری بهره می‌گیرید یا خیر؟ به عبارت دیگر،

جایگاه بخش اجتماعی به خصوص بخش زنان و کودکان چیست؟
مسئله ظرفیت‌های مدنی، دولتی و حکومتی همه مصادیق سوال شما از جایگاه زنان است. وقتی می‌گویم از تمامی ظرفیت‌های موجود باید استفاده کنیم یعنی همه این تجربه‌های ارزشمند را به بهره‌برداری برسانیم. در واقع تکلیفی به عهده شهرداری گذاشته می‌شود که آن را موظف می‌کند که از این ظرفیت‌ها به درستی و در جای مناسب استفاده کند. در ابتدای صحبتم عرض کردم امکان ندارد نهادهای حکومتی و از جمله شهرداری در بخش عمومی بتوانند بدون کمک نهادهای مدنی، وظایف خود را در قبال مردم و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم به درستی انجام بدهند.طبیعتا فردی که دارای تجربه بالا و فعالیت‌های عملی زیادی است باید کنار شهرداری باشد. متاسفانه با غفلت‌های صورت گرفته تعداد اعضای شورای شهر را به 21 نفر کاهش دادند. مسلما با تعداد کم ما نمی‌توان از ظرفیت‌های بیشتر بهره گرفت. این به این مفهوم است که باید راهکار مناسب را برای تعامل این افراد که بسیار ارزشمند هم هستند در ایفای وظایف شهرداری پیدا کنیم و حتما بدون این نوع همکاری این وظایف به خوبی انجام خواهد شد

 

تهران را پيش‌خور كرده‌اند

پسر آیت‌ا... هاشمی نشانه‌های زیادی از پدر دارد که صبوری از آن جمله است؛ محسن هاشمی سال‌ها به‌واسطه کینه مخالفان آیت‌ا... مورد هجمه قرار گرفته است اما به‌خوبی می‌دانست سکوت بهترین پاسخ است. او در دولت قبل از مدیریت مترو کنار گذاشته شد اما به معاونت عمرانی دانشگاه آزاد رفت و سازندگی را رها نکرد. محسن هاشمی‌رفسنجانی که دیروز مهمان برنامه دست‌خط سیما بود به مطالب جالبی اشاره کرد و گفت‌وگوی مفصل و جالبی با مجری این برنامه داشت. محسن هاشمی با بیان اینکه همه اعتبار ما از آیت‌ا... هاشمی است، اظهار داشت: بعد از پیروزی در انتخابات تبریک شاخصی به ما گفته نشد. خواهران و برادران همیشه در انتخابات شرکت می‌کردند اما توقع اینجا بود که ما اول بودیم و این رکورد را از دست ندهیم و البته رکورد بدی هم نبود که یک‌میلیون و 756 هزار رای داشتیم. وی درباره اختلاف‌نظرها در شورای‌شهر تهران اظهار داشت: شورای اصلاحات سعی‌اش بر این است که تصمیم‌گیری را جبهه‌ای ادامه دهد. البته کار سختی است چراکه تصمیم با شورای ‌شهر است و این رای‌ها رای مخفی است. البته معتقدم اختلاف‌ نظر بین شورای‌ شهر و شورای اصلاح‌طلبان زیاد نیست. وی ادامه داد: این هنر سیاسی افراد است که بتوانند جبهه‌ای عمل کنند. این موضوع می‌تواند منجر به تصمیم خارج از جبهه اصلاحات نشود و اگر این‌گونه نشود قطعا می‌‌تواند تبعات اختلافی از همین الان ایجاد شود. عضو پنجمین شورای‌شهر تهران در پاسخ به این سوال که شما به جناح اصولگرا یا اصلاح‌طلب گرایش دارید، گفت: ما خانوادگی معتدل سیاسی هستیم و سعی داریم براساس اعتبار پدر همیشه فراجناحی عمل کنیم اما از نظر جایگاهی الان به عنوان یکی از اعضای حزب کارگزاران سازندگی فعال هستم ما در این حزب سیاست اعتدالی داریم.
 

آشفتگی در مترو
هاشمی درباره عملکرد قالیباف در طول مدیریتش در شهرداری تهران گفت: نکته مثبت قالیباف در عملگرایی است. او مدیری نیست که خود را در اتاق حبس کند و پای کار نیاید و این از حسن‌های قالیباف است که مدیری عمل‌گرا و البته در بعضی موارد واقع‌گرا بودند. در موضوع مترو برنامه‌محور بودند اما احمدی‌نژاد سعی داشت وضعیت مترو را بهم بریزد که شورای‌شهر به ما رای داد. او با بیان اینکه وقتی احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور شد منوریل را به قم تحمیل کرد، اظهارداشت: متاسفانه این پروژه همچنان مانده و کار نمی‌شود. البته می‌گویند به‌دلیل مشکلات اعتباری است اما بیشتر دلیل مشکلات برنامه‌ریزی است. هاشمی درباره بدهی شهرداری تهران نیز توضیح داد: بدهی شهرداری تهران چند صورت است. یکسری از این بدهی‌ها به پیمانکاران است و یکسری دیگر بدهی به موسسات‌ دولتی مانند بیمه‌هاست. یکسری بدهی نیز داریم که در شهرداری معروف به هلوگرامی یا تراکم‌فروشی است و در اختیار بعضی افراد است که در حقیقت پیش‌خور کردن شهر است. در کل بدهی شهرداری تهران بیش از 20 هزار میلیارد تومان است. او ادامه داد: احمدی‌نژاد از همان ابتدا برای ریاست جمهوری فعالیت می‌کرد و این فعالیت‌ها در شهرداری باعث اختلاف بین شهرداری و دولت می‌شود. شهردار نباید فعالیت‌هایش را برای رشد خود انجام دهد. او باید به شهر خدمت می‌کند و یکی از خواسته‌های شورای‌ شهر این است که شهرداری که انتخاب می‌شود برای ریاست‌جمهوری اقدام نکند و بتواند به عنوان یکی از اعضای هیات‌دولت در دولت شرکت کند. من نظرم این است که این اتفاق بیفتد.

من نه،‌ قالیباف!
هاشمی درباره موضوع استعفایش در سال 89 گفت: هر شهرداری که به شهرداری می‌آمد من ابتدا استعفا می‌دادم تا دست شهردار برای مدیریت مترو باز باشد. احمدی‌نژاد اواخر کارش در شهرداری بداخلاقی می‌کرد اما تا قبل از آن همیشه رفتار خوبی داشت. قالیباف هم که آمد من استعفا دادم تا دستش باز باشد. ماجرای استعفای سال 89 این بود که این احساس در شهرداری ایجاد شد که اگر من مدیرعامل نباشم شاید دولت کمک کند. این‌طور وانمود شده بود که دولت به‌دلیل حضور من در هیات ‌مدیره اعتبارات مترو را پرداخت نمی‌کند. البته من گفتم مشکل من نیستم مشکل خود قالیباف است که احمدی‌نژاد اعتبارات را پرداخت نمی‌کند. او در پاسخ به این که می‌گویند محسن هاشمی در مواضع سیاسی محافظه‌کار است، گفت: این موضوع را قبول ندارم. من با عقلانیت حرف می‌زنم و ممکن است برای اطرافیان این حس ایجاد شود که من محافظه‌کار هستم. معتقدم همیشه باید پشت پرده مسائل بررسی شود، از همین‌رو در همه زمینه‌ها اظهار نظر نمی‌کنم و فقط در زمینه‌هایی که تخصص دارم صحبت می‌کنم؛ مثلا درباره خط 7 مترو که در تخصص من است فقط دو جمله گفتم.

 

شوخی جالب 
هاشمی همچنین در پاسخ به این سوال که گفته بودند نمی‌توانید برای برادرها و خواهرهایتان بزرگتری کنید که اگر می‌توانستید قطعا اجازه نمی‌دادید خیلی از این کارها را بکنند، گفت: بله این را گفتند. اخیرا بعد از فوت ابوی خدمت مقام معظم رهبری رسیدم و به ایشان گفتم برای من و خواهرها و برادرهایم پدری کنید. ما هم قول می‌دهیم به حرف شما گوش دهیم. رهبر انقلاب هم گفتند اینها حرف پدر خودشان را گوش نمی‌دهند، می‌خواهند حرف من را گوش بدهند. من هم گفتم قول می‌دهند حرف شما را گوش کنند.

 

نظر آیت‌ا...
او در پاسخ به این سوال که نظر آیت‌ا... هاشمی درباره دولت‌یازدهم چیست اظهارکرد: ایشان همیشه می‌گفتند با توجه به هجمه‌هایی که به دولت‌ یازدهم وارد می‌شود این دولت عملکرد موفقی داشته است. البته آیت‌ا... هاشمی می‌خواستند در بعد اقتصاد تهاجمی‌تر باشد اما آقای روحانی محافظه‌کارانه عمل کردند. معتقدم ما باید صنعتی را بسازیم که برای صادرات باشد. سیاست ما این است که صنعت جایگزین واردات شود که این موضوع در درازمدت ما را دچار مشکل می‌کند. ما باید سیاست صنعت برای صادرات را در پیش بگیریم تا بتوانیم هم مصرف داخلی را پوشش دهیم و هم کیفیت را بالا ببریم. پسر ارشد آیت‌ا... هاشمی در پاسخ به این سوال که برخی معتقدند دولت همه تخم‌مرغ‌هایش را در سبد برجام گذاشته؛ نظر شما در این‌باره چیست گفت: متاسفانه برخی طرف‌های امضا کننده برجام بدعهدی کردند و اگر این اتفاق نیفتاده بود برجام می‌توانست مسائل پولی و بانکی را بهتر از این حل کند. البته دولت سعی دارد آمریکا را دور بزند و با استفاده از فاینانس چین، کره و اروپا این کار را انجام دهد اما در اروپا خیلی‌ها سعی دارند این اتفاق نیفتد. ما نباید قدرت صهیونیست‌ها را دست کم بگیریم. وی متذکر شد: ما در موضوع هسته‌ای به نقطه اوج رسیده بودیم و هر لحظه که بخواهیم می‌توانیم آن را زنده کنیم و این تحریم‌ها به ما لطمه‌ای نمی‌زند چراکه ما علم آن را داریم و هر زمان که بخواهیم می‌توانیم آن را دوباره فعال کنیم.

 

دلخوری؟
هاشمی در پاسخ به این سوال که آیا آیت‌ا... هاشمی با رهبر انقلاب بجز بحث‌های طلبگی، مشکلات و دلخوری داشتند، گفت: بین ایشان و پدر بحث‌های طلبگی وجود داشت اما فکر نمی‌کنم از هم دلخوری داشتند. بعد از قضیه سال 88 به نظر می‌آمد در نحوه مدیریت سیاسی کشور بحث‌هایی داشتند اما دلخوری از هم نداشتند.

 

پیغام احمدی‌نژاد
 پسر ارشد آیت‌ا... هاشمی درباره موافقت‌شان با کاندیداتوری آیت‌ا... هاشمی در انتخابات سال‌های 84 و 92 گفت: خانواده هم سال 84 و هم سال 92 با کاندیداتوری ابوی مخالف بودیم. احمدی‌نژاد سال 84 در یکی از جلسات مترو پیغامی برای پدر داشتند و گفت چرا ابوی را برای انتخابات آوردید؟ من به شوخی گفتم شما به نفع ایشان کنار بروید. احمدی‌نژاد گفت سبد رای‌ من در سبد آقای هاشمی نمی‌رود و تاثیری برای ایشان ندارد و جمله‌ای گفتند که برداشت من از آن این بود که اگر پدر بخواهند احمدی‌نژاد کنار می‌روند. من هم این را به پدر منتقل کردم که آیت‌ا... هاشمی گفتند؛ نه لازم نیست. وی درباره تغییر نظر آیت‌ا... هاشمی و پذیرش مخالفان‌شان تصریح کرد: ابوی عوض نشده بود. دیگران بودند که سمت ایشان آمدند. وی همچنین ادامه داد: ما از ابوی وصیت‌نامه مبسوط نداریم. آخرین وصیت‌نامه مربوط به سال 79 است. البته دست‌نوشته‌هایی دارند که نشان می‌دهد قصد داشتند وصیت‌نامه‌ای 100 صفحه‌ای را آماده کنند که فرصت نشد.

آرمان

 

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid