محل تبلیغ شما
فرونشست و تخریب در انتظار میراث 2500 ساله جهان

تاریخ خبر: 1396/7/17 16:10:25

فرونشست و تخریب در انتظار میراث 2500 ساله جهان

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

 

 آسمان شیراز آخر تابستان، آتش دارد‌. حول و حوش ساعت 7 است که راننده تاکسی دنبال‌مان می‌آید و می‌رویم سمت مرودشت‌. حوالی ساعت 9 صبح با رییس پایگاه تخت‌جمشید قرار مصاحبه داریم‌. راننده چندین سال است که توریست‌ها را به بازدید تخت‌جمشید و نقش رستم می‌برد‌. می‌گوید همسرش در تهران رشته مرمت آثار تاریخی خوانده و از وضعیت شیراز ناراضی است‌. کل مسیر را یک‌ریز حرف می‌زند و از مشکلات می‌گوید‌. دل پری دارد‌. همراه‌مان یک توریست آلمانی هم هست‌. راننده وسط صحبت‌هایش با ما، چند کلامی هم برای او ترجمه می‌کند و آثار تعجب در صورتش پیداست‌. می‌گوید برخورد شما با میراث ملی کشورتان صحیح نیست‌. دوربینش را آماده می‌کند و از توی ماشین چند عکس از خانه‌های بدقواره کناره جاده می‌اندازد‌
 

در جاده شیراز به مرودشت اولین نکته‌ای که توجه‌تان را جلب می‌کند، خشکی زمین است‌. انگار سال‌ها است اینجا باران نباریده‌. زمین ترک خورده و دریغ از یک درخت‌. هر چند کیلومتر تعدادی خانه و مغازه کوچک کنار جاده سبز شدند و انگار رمقی برای زندگی ندارند‌. خشکسالی بلای جای مرودشت و استان شیراز است‌. خشکسالی طولانی‌مدت که آثارش را چه در زندگی مردم و چه در وضعیت آثار تاریخی شیراز گذاشته‌
 

استقبال زباله‌ها 
نزدیکی‌های تخت‌جمشیدیم‌. راننده هنوز صحبت می‌کند و حالا به سراغ ترک‌های ریز و درشت دیوار شرقی رفته‌. چشم که بیرون می‌چرخانیم دو طرف جاده رنگ عوض کرده است‌. درخت‌های کاج بلندی که باقیمانده از سال‌های قبل از انقلابند، کمی رنگ و روی بیرون را تغییر داده‌. اما وقتی نگاه‌مان قفل زمین می‌شود همه چیز برمی‌گردد به چند دقیقه قبل‌
پای درخت‌ها پر است از زباله‌. قوطی‌های کنسرو، بطری‌های آب‌معدنی، پفک‌های نیم‌خورده و سفره‌های جمع نشده‌. تا چشم کار می‌کند زباله است و دریغ از یک سطل آشغال‌. همراه آلمانی‌مان با تعجب نگاه‌مان می‌کند و نمی‌دانیم جوابش را چه بدهیم‌. استقبال خوبی برای توریست‌های خارجی نیست‌. شاید کمتر از یک روز زمان ببرد تا این محوطه تمیز شود‌. شاید گذاشتن چند سطل زباله بزرگ راه چاره باشد اما انگار قرار نیست وضعیت تغییری کند‌. دیگر گفتن از فرهنگ‌سازی و تشویق مردم برای نریختن زباله در طبیعت، تلف کردن وقت است‌

 

چادرهای به جا مانده از جشن‌های 2500 ساله
راننده ماشین را طرف پارکینگ می‌برد و قبل از رفتن با دست اشاره می‌کند سمت راست ورودی را نگاه کنیم‌. اسکلت فلزی چند چادر قدیمی کنار محوطه رها شده است‌. اینجا محل اسکان مهمانان جشن‌های 2500 ساله شاهنشاهی است‌؛ جشن‌های پرسروصدایی که محمدرضا پهلوی برای نشان دادن عظمت تاج و تختش راه انداخت و بلای جانش شد‌. چهل و اندی سال از پایان جشن‌ها می‌گذرد اما هنوز اسکلت چادرها به امان خدا رها شده است‌. سر و سامان دادن به چند تیر فلزی قدیمی کار دشواری نیست‌. می‌شود آن را به‌عنوان نمونه از یک اتفاق تاریخی که تبعات اجتماعی و سیاسی فراوانی داشت، به نمایش گذاشت یا حتی نمایشگاهی در این رابطه برپا کرد‌. سرآخر اگر نمی‌شود این کارها را انجام داد، باید تیرها را جمع کنند. البته انگار به لطف سارقان چند تیر فلزی از محوطه خارج شده و این روند ادامه دارد!

 

عظمت تاریخ
کیف‌ها را تحویل می‌دهیم و قدم می‌گذاریم در مسیر سنگفرش‌. چشم‌مان که به ورودی تخت‌جمشید می‌خورد، چند ثانیه‌ای می‌ایستیم‌. همراه آلمانی مان دوربینش را برمی‌دارد و مدام عکس می‌گیرد‌. بنای سنگی عظیمی جلوی چشم‌مان است که نمونه‌اش را کمتر می‌شود در دنیا پیدا کرد‌. بی‌تردید تخت‌جمشید و آثار به جا مانده از حکومت‌های باستانی منطقه فارس مهم‌ترین بناهای تاریخی ایرانند‌؛ بناهایی که روش ساخت و معماری بی‌نظیرشان فرسنگ‌ها با نمونه‌های متعدد دیگر فاصله دارد‌

 

محوطه پر است از توریست‌. می‌شود با کمی سرمایه‌گذاری و توجه بیشتر به منطقه تاریخی مرودشت، درآمد فراوانی را روانه خزانه کرد‌. تخت‌جمشید و باقی آثار این منطقه نمونه بی‌نظیری از سایت‌های تاریخی- گردشگری است که نیاز به توجه دارد‌. چند قدم مانده به در ورودی، محوطه بزرگ و لم‌یزرعی است که بی‌شباهت به بیابان نیست‌. چند کارگر در ابتدای در ورودی مشغول کندن زمین‌اند و دارند برای روزهای بارانی کانال آب حفر می‌کنند‌. پشت به تخت‌جمشید که می‌ایستید در فاصله نه‌چندان دور چند زمین کشاورزی بزرگ و سرسبز توی چشم می‌زنند‌. در منطقه بیابانی این اطراف، دیدن این حجم از سرسبزی کمی عجیب است‌
خبرها را که می‌خوانیم و دنبال ریشه مشکلات را می‌گیریم، می‌فهمیم این سبزی از سیاه‌ترین عوامل مشکلات این روزهای شیراز است‌. برداشت بی‌رویه از چاه‌های آب زیرزمینی، عدم توجه به نوع محصول مرتبط با اقلیم، حفر چاه‌های غیرمجاز و‌.‌.‌. وضعیت منطقه را بحرانی کرده است‌

 

رتبه اول فرونشست زمین
استان فارس با 54 سانتیمتر فرونشست سالانه زمین، رتبه اول را در جهان از آن خود کرده است‌. عمق چاه‌های آب در مرودشت از 10 به 300 متر رسیده است‌. صدها چاه غیرمجاز روزانه آب‌های زیرزمینی منطقه را می‌بلعند بدون آنکه متوجه باشند چه آسیبی به استان و حتی خودشان وارد می‌کنند‌
خطر گسست و نشست زمین و ایجاد فروچاله‌های عظیم در کمین استان فارس به خصوص مرودشت است‌. زمین‌های وسیع کشاورزی در حریم تخت‌جمشید بلای جان این اثر تاریخی است‌. زمزمه نابودی بنای هخامنشی از چند سال پیش به گوش می‌رسید و به تازگی درویش، مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی محیط زیست با یادآوری فرونشست این منطقه دوباره موضوع را به صدر اخبار برد‌

 

شاید علت این چاله‌ها فرونشست نباشد
این در حالی است که مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس نظر دیگری دارد. مصیب امیری تصاویر منتشر شده از چاله‌های اطراف تخت جمشید و نقش رستم در رسانه‌ها را مربوط به چهار سال پیش می‌داند و می‌گوید معلوم نیست این چاله‌ها براثر فرونشست رخ داده باشد، شاید در آینده هم فرونشستی اتفاق نیفتد. «متاسفانه رسانه‌ها هنوز از عکس‌های قدیمی استفاده می‌کنند. درصورتی‌که شاید هنوز خیلی مشخص نباشد آن شکاف دلیلش فرونشست زمین باشد.» علتش را هم باز شدن زمین در منطقه پردیس می‌داند که پیش از این جوی آبی وجود داشته: «این چاله‌ها در منطقه‌ای به وجود آمده که ما به آن باغ پردیس می‌گوییم. به این دلیل که قبلا در آنجا قنات و جوی آبی وجود داشته و ممکن است این بستر فروکش کرده باشد به همین دلیل خیلی نمی‌توان گفت این شکاف به دلیل فرونشست بوده است اما در اینکه به این موضوع باید به عنوان یک تهدید احتمالی نگاه کرد شکی نیست.» امیری از چاه‌هایی می‌گوید که پلمب شده‌اند و کنتورهایی که روی چاه‌های مجاز نصب شده‌اند: «از حدود دو سال پیش که هماهنگی‌هایی با استانداری و سازمان آب منطقه‌ای صورت گرفته، تقریبا هیچ مجوز چاه جدیدی در این منطقه صادر نشده است. بخشی از چاه‌های غیرمجاز آب پلمب شده که برداشت بی‌رویه متوقف شود. قرار بر این بود که روی برخی از چاه‌های موجود هم کنتورهایی نصب شود تا میزان برداشت آب کنترل شود. در نهایت قرار شد کشت‌های آن منطقه به سمتی برود که مصرف آب کمتری داشته باشند.

یعنی هدف از این اقدامات این بود که تا جایی که ممکن است برداشت از آب‌های زیرزمینی به سطح معقولی برسد تا اگر خطری وجود دارد جلوی آن گرفته شود
او مطالعات دانشکده زمین‌شناسی شیراز را در حد یک تحقیق دانشگاهی می‌داند و می‌گوید: «تا جایی که اطلاع دارم، کاری که آقای رئیسی انجام داده یک تحقیق دانشگاهی بوده و کاری که به آن صورت خیلی مهم باشد نیست. ضمن اینکه فرونشست زمین مهم است اما باید گفت از آن سال به بعد دیگر اتفاق جدیدی نیفتاد است. ضمن اینکه این موارد هم برای جلوگیری از خطر احتمالی است و نه قطعی.» امیری درباره خطر احتمالی برای سایر بناهای تاریخی استان فارس هم می‌گوید: «ما که دیگر نمی‌توانیم مسوولیت همه جا را به عهده بگیریم اگر سد شیراز آسیب ببیند مسوولش ما نیستیم. برای جلوگیری از این اتفاق ما نیازمند همکاری چند سازمان مرتبط با این موضوع هستیم. اگر هرکدام از این سازمان‌ها در راستای جلوگیری از این موضوع فعالیت‌هایشان را انجام دهند مشکل حل خواهد شد به‌طور قطع نیازمند هماهنگی بیشتر بین دستگاه‌ها یا بهتر بگویم عزمی ملی برای جلوگیری از هرگونه خطر احتمالی هستیم

 

گشت و گذاری در منطقه
برای رسیدن به دفتر مدیر پایگاه تخت‌جمشید باید محوطه را دور بزنیم‌. دیدن آشغال و به خصوص بطری آب معدنی در گوشه و کنار محوطه چیز جدیدی نیست‌. کم‌کم به دیدن‌شان عادت می‌کنیم و انگار مسوولان هم به همین درد دچار شده‌اند‌. دیوارهای شرقی ترک‌های ریز و درشتی دارد‌. رضایی، مدیر پایگاه از مطالعه بر روی ترک‌ها و دلایل‌شان سخن می‌گوید‌. هنوز مطمئن نیستند این ترک‌های تازه و بعضا قدیمی به خاطر فرونشست‌های گاه و بیگاه زمین است یا مسایل دیگر‌. در چند نقطه از دیوار علف‌های خشک از شکاف سنگ‌ها بیرون زده و آنها را خرد کرده‌اند‌. می‌شود با کمی توجه این مشکلات را مرتفع کرد‌
مصاحبه‌مان با مدیر پایگاه تخت‌جمشید دو ساعتی طول می‌کشد‌. از وضعیت بودجه ناراضی است و می‌گوید ما مشکلات را فریاد زده‌ایم (مصاحبه مفصل را در صفحه بعد می‌خوانید)‌. فرونشست را عامل خطرناکی برای منطقه می‌داند و معتقد است نه فقط بناهای تاریخی که زندگی مردم را با خطر روبه‌رو می‌کند‌

 

بعد از صحبت با رضایی اجازه عکاسی از محوطه را می‌گیریم و چند قدمی با یکی از مرمت‌کاران قدیمی تخت‌جمشید راه می‌رویم‌. مردی 60، 70 ساله است که می‌گوید پدر و پدربزرگش هم در تخت‌جمشید کار می‌کرده‌اند‌. از اوضاع امروز رضایت ندارد‌. می‌گوید چند سال پیش اوضاع بهتر بود و بیشتر به محوطه اهمیت می‌دادند‌. یعنی همان سال‌هایی که ورودی تخت‌جمشید را سر و سامان دادند و در مسیر حرکت بازدیدکنندگان کف‌پوش چوبی کار گذاشتند‌. اواخر دولت خاتمی این اتفاقات افتاد و از آن زمان تا کنون تغییر چندانی در سر وشکل محوطه ایجاد نشده است‌
چند قسمت از بنا را به دلایل مرمت و بازسازی بسته‌اند‌. آنقدر حجم آثار تاریخی زیاد است که انگار نمی‌شود به همه چیز رسیدگی کرد‌. ده‌ها سر ستون و تکه‌های عظیم سنگ‌های برش خورده روی زمین رها شده‌اند‌. هیچ حصاری بین مراجعین و ستون‌ها نیست‌. گاها سیمی قرمز رنگ که می‌شود به راحتی از رویش پرید‌. روی چند ستون یادگاری نوشته‌اند‌. مسوول مرمت محوطه می‌گوید امکان پاک کردن یادگاری‌ها نیست و مجبوریم رویش را ملات بگیریم‌
کف زمین را سنگ‌ریزه ریخته‌اند‌. علمی‌تر این است که مانند راه‌روها بقیه مسیرها را نیز کف چوبی بزنند‌. رضایی مدیر پایگاه می‌گفت بودجه نمی‌دهند‌. نوع چوب‌ها اهمیت دارد و خرجش میلیونی است‌. از توانمان خارج است‌. ستون‌های بزرگ هیچ حصاری ندارند و باد و باران و برف رویشان می‌نشیند و فقط قسمت کوچکی از محوطه را سایبان زده‌اند‌

 

توریست‌های خارجی با صورت‌های گر گرفته و پیشانی‌های عرق کرده مسیر را قدم می‌زنند و با اشاره ستون‌های قدیمی را نشان هم می‌دهند‌. به غیر از دو فروشگاه صنایع دستی و یک کافی‌شاپ کم‌کیفیت چیزی دیگری برای پذیرایی نیست‌. آب‌سردکن‌ها در خروجی محوطه جاگذاری شده‌اند‌. بروشوری به مراجعان داده نمی‌شود‌. راهروهای پیچ در پیچ خیلی‌ها را سردرگم کرده است‌. قبل‌تر راهنمایان تخت‌جمشید همراه بازدیدکنندگان در محوطه حضور داشتند اما امروز برای توضیح تاریخ بنا از مردم پول می‌گیرند‌. رییس اداره میراث فرهنگی استان فارس نداشتن بودجه را دلیل مرخص کردن راهنمایان می‌داند‌. بسیاری از توریست‌ها به کمک گوگل تاریخ تخت‌جمشید را می‌خوانند و از شرایط رضایت ندارند‌
 

عکاسی اما نه از همه جا
در پایان مصاحبه از مدیر پایگاه تخت‌جمشید اجازه گرفتیم از شکاف‌های زمین در چند متری تخت‌جمشید عکاسی کنیم‌ اما موقع خروج از محوطه با ممانعت حراست مواجه شدیم‌. مدعی بودند از رییس دستور نمی‌گیرند‌. با رایزنی دوباره تنها اجازه دادند از منطقه‌ای محدود عکاسی کنیم‌. در صد قدمی دیوار تخت‌جمشید زمین شکاف‌های بزرگی خورده‌. برخی از شکاف‌ها را با خاک پرکرده‌اند اما می‌دانند این علاج کار نیست‌. خشکی زمین، فرونشست و بهره‌برداری از آب‌های منطقه‌ای برای کشاورزی حال و روز مرودشت را دگرکون کرده است‌. برای عکاسی از شکاف‌های بیشتر از محوطه حفاظت شده عبور می‌کنیم‌. اوضاع در آن طرف فنس‌ها وخیم‌تر است‌. شکاف‌های عریض و طویل که اگر یکی از آنها زیر دیوارهای تخت‌جمشید باز شود دیگر حسرت خوردن فایده‌ای ندارد‌. این اتفاق نه امروز و دیروز بلکه حاصل مدیریت ضعیف در دهه یا حتی دهه‌های گذشته است‌. استفاده نا مناسب از منابع آب زیرزمینی و بی‌توجهی به مشکلات پیش‌رو اوضاع را به وخامت کشانده است‌

 

اوضاع بحرانی نقش رستم
رضایی معتقد بود وضعیت نقش رستم از تخت‌جمشید وخیم‌تر است‌. از ستون‌های تخت‌جمشید تا کوه نگاره‌های نقش رستم با ماشین ده دقیقه راه است‌. به نزدیکی نقش رستم که می‌رسیم باز هم صحنه‌ای تکراری می‌بینیم‌. زمین‌های سرسبز و بزرگ کشاورزی که در چند متری نقش‌رستم سر و کله‌شان سبز شده است‌. اینبار تعجب‌مان بیشتر است چون دارند در اوج بحران بی‌آبی و خشک شدن منابع آب زیرزمینی، برنج می‌کارند‌. شالکیاری‌های گسترده که به قیمت فرونشست زمین تمام می‌شود و خطر برای زندگی مردم و آثار تاریخی‌. مزارع سرسبز برنج و ذرت در چند متری نقش‌رستم با اوضاع اسفناک بنا سنخیتی ندارد‌

 

اینجا حتی همان نیمچه توجهی که به تخت‌جمشید می‌شود، وجود ندارد‌. پارکینگی خاکی، چند کانکس و دستشویی خراب، غرفه‌های فروش مواد خوراکی کم رمق و یک اتاقک فلزی نگهبانی‌. بلیتی می‌خریم و وارد محوطه می‌شویم‌
به جرات می‌توان گفت که هیچ کس از میراث چند هزارساله نقش رستم محافظت نمی‌کند‌. کوه‌نگاره‌های عظیم و شگفت‌انگیز در کوران بی‌توجهی مسوولان رها شده‌اند‌. بین آثار تاریخی و مراجعه‌کنندگان هیچ چیز نیست‌. به راحتی می‌شود با یک دیلم و سنگ میراث چند هزار ساله‌مان را تخریب کرد و آب هم از آب تکان نخورد‌

 

محل تدفین پادشاهان هخامنشی و اشکانی و ساسانی سر و سامان ندارد‌. زمینی خشک و خالی که باعث تعجب توریست‌ها شده است‌. کعبه زرتشت هم در چند قدمی کوه‌نگاره‌ها است‌. درش را بسته‌اند و معلوم است چندین سال است کسی سراغش نرفته‌. غربت بناهای تاریخی در این منطقه با خشکی زمین و در کنارش سرسبزی زمین‌های کشاورزی پارادوکس عجیبی ساخته است‌
در چند دقیقه‌ای که برای بازدید از نقش‌رستم وقت گذاشتیم توفان گرد و خاک محوطه را جارو کرد‌. بی‌آبی باعث تغییر اقلیم استان فارس شده و در کنارش بی‌توجهی به آثار این پدیده مخرب فاجعه‌آفرین است‌. نشست و شکاف زمین در نقش‌رستم از تخت‌جمشید وخیم‌تر است‌. دقیقا در چند قدمی کوه‌نگاره‌ها زمین دهن باز کرده است‌. عمیق و طولانی‌. چند شکاف را پر کرده‌اند اما هنوز اثرش دیده می‌شود‌. شکاف‌ها از فنس‌های محوطه عبور کردند و جایی در چند صد متری بنا تمام شده‌اند‌

 

رسیدگی به وضعیت آثار تاریخی مرودشت عزمی ملی می‌طلبد‌. سر و سامان دادن به وضعیت کشاورزی مخرب منطقه و استفاده بهینه از آب‌های زیرزمینی در اختیار یک دستگاه نیست‌. ادامه این روند در آینده‌ای نزدیک فاجعه‌آفرین است‌. تخریب بنایی مثل تخت‌جمشید که 2500 سال است در مقابل جنگ و آتش‌سوزی و زلزله ایستادگی کرده به دلیل مدیریت ضعیف و بی‌برنامه امری مضحک است که باید جلویش را گرفت‌.

 

 

بحث حیثیت ملی مطرح است

 

 پروفسور عزت‌الله رئیسی*- چند سال پیش در اطراف «نقش رستم»، درست پایین کوه، حدود 30 سانتیمتر نشست داشتیم که هنوز هم پیداست‌. در مورد تخت‌جمشید در 200 متری بخش اصلی که به آن «صفه» می‌گویند، نشستی به طول 200 متر و عرض یک متر و عمق حدودا یک متر داشتیم‌. علتش هم پایین رفتن سطح سفره آب زیرزمینی است و اگر سطح این سفره پایین‌تر برود، خطر نشست مجدد وجود دارد‌
همان زمان از طرف سازمان میراث فرهنگی با ما گفت‌وگو کردند برای انجام مطالعه و بررسی، که قبول کردیم و در پایان نتیجه را هم گزارش دادیم‌. براساس مطالعات ما در خود تخت‌جمشید هنوز نشستی رخ نداده یا ترکی که بر اثر آن باشد‌. درباره فرونشست‌های بیشتر هم گفتیم با توجه به شرایط زمین‌شناسی منطقه ممکن است اتفاق بیفتد یا خیر اما با توجه به حساس بودن تخت‌جمشید حتما باید مطالعه بیشتری شود‌. با این حال پیشنهاد دادیم که گمانه زده شود‌. جنس و بافت خاک را مشخص کنیم و ببینیم آیا در تخت‌جمشید خاک دانه‌ریز روی آهک وجود دارد یا خیر‌. اگر وجود داشته باشد، نگران خواهیم شد چراکه احتمال فرونشست در آینده وجود دارد‌. ولی اگر دانه‌درشت بود نگرانی‌ها کمتر است‌. پیشنهاد دیگری که دادیم گذاشتن ارتفاع‌سنج روی تخت‌جمشید بود‌. در یک بازه زمانی مشخص به صورت خیلی دقیق ارتفاع را اندازه‌گیری کنند و ببینند آیا نشستی در خود تخت‌جمشید رخ داده یا خیر‌
مساله دیگر وجود کشاورزی و شالیکاری‌هایی است که اطراف مجموعه تخت‌جمشید و نقش رستم وجود دارد‌. اگر این زمین‌ها با آب چاه آبیاری شود، آن هم در سال‌های خشکسالی، سطح سفره آب‌های زیرزمینی را پایین می‌کشاند و خطر فرونشست بیشتر می‌شود ولی اگر منبع‌شان رودخانه باشد، خطری تهدید نمی‌کند‌. تا جایی که اطلاع دارم، آب مصرفی کشاورزان اطراف این دو مجموعه چاه‌های زیرزمینی است نه رودخانه‌. یکی از راه‌های پیشگیری، کم کردن تعداد چاه‌ها و ثابت نگه داشتن سطح سفره‌های زیرزمینی است‌. در واقع این بهترین کاری است ک در حال حاضر می‌توان انجام داد‌. باید متوجه باشیم که زمین تخت‌جمشید معمولی نیست‌. مثلا در استهبان فارس حفره‌ای به قطر 30 متر و عمق 80 متر ایجاد شده اما در زمین معمولی‌. اگر در تخت‌جمشید اتفاقی بیفتد، جهان راجع به آن صحبت خواهند کرد‌. حیثیت ملی ما مطرح است و در دنیا می‌گویند اینها حتی نتوانستند از میراث فرهنگی‌شان نگهداری کنند‌. به همین دلیل گفتیم باید بیشتر مطالعه کنیم تا مطمئن شویم که آیا خطر فرونشست هست یا خیر‌

 

با بحران آب کشاورزی در استان فارس چه باید کرد

 

داریوش مختاری* - از 103 دشت دارای شبکه پایش استان فارس، 83 دشت ممنوعه شده‏اند‌. افت سطح آب این دشت‏ها در هر سال از 5/0 تا 5/3 متر است‌. 49 دشت استان بیش از 10 متر افت داشته است و 64 هزار چاه مجاز در فارس با تخلیه سالانه 5256 میلیون مترمکعب و بیش از 20 هزار چاه غیرمجاز با تخلیه سالانه 1281 میلیون مترمکعب منابع آب زیرزمینی را مصرف کرده‏اند‌. (برگرفته از پایگاه اطلاع‏رسانی شرکت آب منطقه‏ای فارس)‌. چنانچه خشک‏شدن دریاچه‏ها و تالاب‏های اصلی استان فارس (بختگان، طشک، پریشان و کافتر) و کم‏آبی رودخانه‏های کر، سیوند و قره‏آغاج (سِکان) را به بحران منابع آب زیرزمینی بیفزاییم، آشکارا می‌توان گفت بحران آب استان فارس یک حقیقت‏ تلخ است که هر سال دامنه آن گسترده‏تر می‌شود و پیامدهای ناگوارتری برجا می‏گذارد‌
در حوزه راهکارها نمی‌توان به آسانی از گفته آلبرت اینشتین که گفته است: «هنگام رویارویی با مشکلات اساسی، نمی‌توان آنها را از همان سطح تفکری که پدید آمده‏اند، برطرف کرد»، گذشت‌. شناخت صورت مساله، بخشی از حل همان مساله است‌. باید به تغییر چشم دوخت‌. سیاست‏ها و رویه‏های موجود در بخش آب خانمان‌براندازند‌. برای کاستن از دامنه بحران فزاینده منابع آب در استان فارس، باید در قانون‏های بالادستی و موضوعه آب نگاهی دوباره داشت؛ نهاد بازار محصولات و نهاده‏های کشاورزی را به سامان کرد و جامعه محلی از هم‏گسیخته فعلی را در قالب تشکل‏های آب‏بران به سامان رساند‌. از ظرفیت‏های موجود جوامع محلی همانند وجود 192 شرکت تعاونی تولید روستایی که دست کم نیمی از یک میلیون و 200 هزار هکتار اراضی آب و نیمی از همان 84 هزار حلقه چاه آب در مالکیت اعضای سهامدار این شرکت‏هاست استفاده کرد‌
خوشبختانه در سال‏های اخیر طرح‏های تعادل‏بخشی منابع آب زیرزمینی در قالب 15 راهکار کلیدی (اطلاع‏رسانی عمومی- خرید چاه‏های کم‏بازده-استقرار مدیریت مشارکتی منابع آب- نصب کنتورهای هوشمند-آماربرداری منابع آب و‌.‌.‌.) در دست اقدام شرکت آب منطقه‏ای فارس بوده است‌. ولی این طرح دارای کاستی‏هایی فراوانی به ویژه از ناحیه نادیده‏گرفتن نهاد بازار است و در همان حال به‌طور معمول با کمبود منابع اعتباری برای اجرایی‏کردن بخشی از بندهای آن همانند خرید و نصب کنتورهای حجمی هوشمند همراه بوده است‌
باید توجه کرد مادامی که اصل مشارکت بهره‏برداران منابع آب در مدیریت منابع آب جدی گرفته نشود، کماکان اجرای هرگونه راهکاری برای بهبود مدیریت حکمرانی آب در استان فارس، کم‏اثر، ناپایدار و گاهی بیهوده خواهد بود‌. خوشبختانه در همین راستا، شرکت آب منطقه‏ای فارس پروژه‏های استقرار مدیریت مشارکتی منابع آب در دشت‏های افزر و داریون را در دست اقدام جدی دارد‌، به‌طوری که در دشت داریون از ظرفیت نهاد مشارکتی شرکت تعاونی تولید روستایی منطقه استفاده خوبی به عمل آمده است و در حال حاضر، گروه‏بندی بهره‏برداران در قالب خرده‏گروه‏هایی موسوم به «خرده‏گروه چاهداران» در دست اقدام است‌. هر خرده‏گروه شامل عضویت مالکان پنج حلقه چاه و در قالب 10 نماینده رسمی برای 10 پهنه عملیاتی در دشت داریون اقدام به تشکیل واحد مدیریت آب‏بران زیر نظر همان شرکت تعاونی تولید روستایی کرده است‌. این اقدام با تنظیم یک موافقت‏نامه رسمی همراه است که به‌طور قاطع وظایف دوسویه‏ای بین شرکت آب منطقه‏ای فارس و نهاد مشارکتی یادشده در دشت داریون برای حفاظت از منابع آب زیرزمینی پدید می‏آورد‌. این الگوی عملیاتی که با نام «کاهش ناسازگاری خُرد» بازشناسی و در دست اقدام برای عملیاتی‏شدن است یک چراغ راه ارزشمند برای رویارویی با بحران آب کشاورزی قلمداد می‌شود‌. باید توجه داشت که باززنده‏سازی مشارکت بهره‏برداران برای نجات بقایای منابع آب استان فارس به چند دهه کار پیوسته نیاز دارد‌. بنابراین برخی راهکارهای زودهنگام را باید عملیاتی کرد‌
در زمینه ساماندهی بازار محصولات کشاورزی، مجموعه سازمان جهاد کشاورزی فارس و سازمان تعاون روستایی فارس اگرچه اقدامات زیربنایی همانند استقرار نظام اطلاع‏رسانی بازار محصولات کشاورزی را با همکاری بخش خصوصی در دست اقدام دارند ولی همچنان سیاست‏های اشتباهی همانند خرید و امحا محصولات کشاورزی از جمله گوجه‏فرنگی را پیگیری می‌کنند و این اقدام به بهبود عملکرد بازار به شدت آسیب می‏زند‌. نهاد بازار به‌طور معمول در گستره ملی عمل می‌کند و گه‌گاهی اهرم‏های سیاستگذاری همانند حمایت‏های فنی- اعتباری و نهادی یا واردات و صادرات محصولات کشاورزی، تاثیرات منفی و گسترده‏ای بر منابع آب به سبب گزینش الگوی کشت نامناسب و آب‏َِّبر از سوی زارعان و باغداران بر جا می‏گذارد‌
با این گفته‏ها، راه اساسی این است که در بنیادهای سیاست‏های فعلی نگاه دوباره داشت‌. راه آمده را نباید رفت‌. راه دیگری را باید برگزید‌. بنابراین باید رو به سوی تغییر داشت‌. آسیب‏ها را شناخت‌. کاستی‏های مدیریتی را برطرف کرد‌. اشتباهاتی که به ویژه در حوزه حمایت‏های فنی، اعتباری و نهادی وجود دارد را تکرار نکرد‌. اصلاحات بنیادی در قانون توزیع عادلانه آب نیاز است‌. اشکالات ماهوی که در متن این قانون وجود دارد، بسیاری از مشکلات یادشده را پدید آورده است‌. بنابراین باید اصلاح این قانون در دستور کار مجموعه وزارت نیرو و جهاد کشاورزی و مجلس شورای اسلامی قرار گیرد تا آسان‌تر بتوان راهکارهای درست را به‌کار گرفت و از رخدادهای دهشتناک ناشی از بحران آب جلوگیری کرد‌.
*کارشناس ارشد اقتصاد کشاورزی و پژوهشگر حوزه آب

جهان صنعت

به کانال سرزمین جاوید بپیوندید : telegram.me/sarzaminjavid