محل تبلیغ شما
کشف کتیبه‌ ساسانیان در نقش رستم

تاریخ خبر: 1399/2/21

کشف کتیبه‌ ساسانیان در نقش رستم

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است

به گزارش خبرنگار ایلنا، نقش رستم نام مجموعه‌ای باستانی در روستای زنگی‌آباد واقع در شمال شهرستان مرودشت استان فارس ایران است که در فاصلهٔ ۶ کیلومتری از تخت جمشید قرار دارد. این محوطهٔ باستانی یادمان‌هایی از ایلامیان، هخامنشیان و ساسانیان را در خود جای داده و از حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۶۲۵ میلادی همواره مورد توجه بوده زیرا آرامگاه چهار تن از شاهان هخامنشی، نقش برجسته‌های متعددی از وقایع مهم دوران ساسانیان، بنای کعبه زرتشت و نقش‌برجستهٔ ویران شده‌ای از دوران ایلامیان در این مکان قرار دارند و در دورهٔ ساسانی، محوطهٔ نقش رستم از نظر دینی و ملی نیز اهمیت بسیار داشته است.

قرار است پرونده این مجموعه در قالب متممی برای پرونده تخت جمشید برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شود. در این راستا کارشناسان و باستان‌شناسان درصدد انجام بررسی‌ها و مطالعات بیشتر در نقش رستم هستند تا بتوانند پرونده را تکمیل کنند. 

حمید فدایی (مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید) با اشاره به آنکه در سال ۹۸ دو کارگاه خیلی مهم در نقش رستم برپا شد که بزرگ‌ترین آن‌ها در آرامگاه خشایارشا بود، گفت: هرچند این کارگاه از حدود سه سال پیش آغاز شده بود اما در سال گذشته در حوزه حفاظت‌های اضطراری این آرامگاه کارهای خوبی انجام دادیم. در نقش رستم ۴ نیروی کارشناس مرمت و یک استادکار در آرامگاه خشایارشا فعال هستند. در کنار این آرامگاه، کار حفاظت از نقش هرمز دوم که ازجمله نقش‌‌های ساسانی در مجموعه نقش رستم است را در زمستان سال گذشته آغاز کردیم و طی چند روز آینده به پایان خواهیم رساند. هرچند این نقش بسیار فرسوده و آسیب دیده بود، کار پاکسازی و استحکام‌بخشی آن به پایان می‌رسد. 

تهیه پروند میراث جهانی

او با اشاره به تهیه پرونده ثبت جهانی نقش رستم، گفت: قرار است پرونده نقش رستم، متممی بر پرونده تخت جمشید قرار گیرد. سال‌ها درخصوص این پرونده گفتگو بود اما به طور ویژه از دو سال گذشته، نقش رستم را به یک پایگاه دائمی تبدیل کردیم. قبل از آن بیشتر در تخت جمشید بودیم و حضور کارشناسی و مطالعات پژوهشی در نقش رستم کمتر بود اما اکنون ۴ تا۵ کارشناس در زمینه حفاظت، باستان‌شناسی و کارشناسی در این مجموعه حضور دارند تا بتوانیم اطلاعات مربوط به این پرونده را به صورت عملی تهیه کنیم.

فدایی با اشاره به آنکه بیشتر افراد به صورت عادی نمای جلویی نقش رستم را که همان آرامگاه‌ها هست، می‌بینند گفت: نباید فراموش کرد که مجموعه نقش رستم یک محوطه بسیار بزرگ است که بخش عمده و نادیده این محوطه در بالای «کوه حسین» قرار دارد. در واقع این مکان را به شهر مردگان می‌شناسیم که در دوره هخامنشی رونق زیادی می‌گیرد، این درحالی است که در پیشینه این منطقه آثاری از دوره عیلامی‌ها وجود دارد. البته در دوره هخامنشیان اتفاقات زیادی در این منطقه می‌افتد و یک جایگاه مقدس داشت که باعث می‌شود در دوره ساسانی نیز این حیات آن نه تنها کمرنگ نشود بلکه توسعه بیشتری پیدا ‌کند و ساختارهای معاری زیادی در این دوره به آن اضافه شود. دیواری که در مقابل آرامگاه‌ها داریم به احتمال زیاد مربوط به دوره ساسانیان است و بخش عمده‌ای از اتفاقات تاریخی، بالای کوه حسین است و ما نمی‌بینیم. این آثار نه تنها برای بازدیدکنندگان قابل رویت نیست بلکه بسیاری از متخصصان نیز شاید دسترسی به آن مناطق نداشته باشند. 

40

باقیمانده بخشی از حصار در بالای کوه حسین (نقش رستم)

مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید اذعان داشت: برای آنکه بتوانیم پرونده جهانی نقش رستم را کامل کنیم کارهای بررسی و مستندنگاری را نه تنها در نمای جلویی و پایین کوه بلکه در بالای کوه دنبال کردیم. ناگفته نماند که در سال ۹۵ با استفاده از فناوری‌های موجود نقشه‌برداری دقیقی از داخل و بالای کوه حسین تهیه کردیم که این اطلاعات برای پرونده مورد نیاز بود.

کتیبه جدید به خط پهلوی- ساسانی

او با اشاره به آنکه در بالای کوه حسین نیز تعداد زیادی نقش و نگار و کتیبه وجود دارد و حتا برخی از آنها برای اولین بار کشف و گزارش می‌شوند، درخصوص آخرین کشفیات این مجموعه گفت: در حال حاضر یک کتیبه‌ جدید کشف کردیم و همکاران در حال خوانش این کتیبه هستند. این کتیبه به خط پهلوی- ساسانی است که به دوره ساسانیان بازمی‌گردد. البته به نظر می‌رسد با بررسی‌های بیشتر بتوانیم تعداد بیشتری از این کتیبه‌ها را پیدا کنیم چراکه مکانی مرموز و ناشناخته است.

فدایی در خصوص کشف کتیبه‌ای جدید در نقش رستم که سال گذشته خبر ساز شده بود نیز گفت: آن کتیبه در آرامگاه داریوش بود. تنها آرامگاه هخامنشی که در نقش رستم کتیبه دارد، آرامگاه داریوش است. تقریبا تمام کتیبه‌های آن آرامگاه خوانده شده بود، آنچه سال گذشته خبرساز شد، بخشی بود که طی سال‌های گذشته از میان لایه‌های رسوبی خارج شده بود و از دید پژوهشگران در زمینه خوانش دور مانده بود. از این رو سال گذشته مجدد خوانده شد.

او ادامه داد: اما آنچه که در بالای کوه حسین پیدا کردیم، جدید است و به ظاهر کتیبه ساده‌تری است. در بالای کوه حسین شاهد اتفاقات زیادی هستیم. دیواری که در پایین داریم در بالای کوه حسین نیز حدود ۵ کیلومتر و با ضخامت زیاد، ادامه پیدا می‌کند؛ به نظر می‌آید این محوطه مقدس بوده و به غیر از دیوار، آثاری از قلعه، بند دوره هخامنشی و شواهدی از آثار تحت‌الارضی داریم که شامل قطعات سفال می‌شود و نشان از استقرار دوره‌های مختلف تاریخی در این مکان دارد. این بخش از نقش رستم، کمتر شناخته شده.  

وضعیت شکاف‌های نقش رستم

مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید در ادامه به موضوع کاهش سطح آب‌های زیرزمینی منطقه و به تبع آن بوجود آمدن شکاف‌های متعدد در منطقه اشاره کرد و درخصوص شرایط نقش رستم و شکاف‌ها و ترک‌هایی که در آن بوجود آمده، گفت: این مسئله‌ای‌ست که نه فقط تخت جمشید و نقش رستم را تحت تاثیر قرار داده بلکه مسئله ریشه‌ای‌ست که تمام کشور را درگیر کرده. درواقع طی یک دهه گذشته شاهد خشکسالی بودیم و از حدود هفت سال قبل شاهد نمایان شدن شکاف‌ها و ترک‌ها در نقش رستم بودیم. 

اوادامه داد: بنابرنظر کارشناسان اگر وارد دوره تر سالی که اکنون شواهد آن هویدا شده است، بشویم و ادامه پیدا کند، بخشی از زمین می‌تواند خود را ترمیم کند. در این میان می‌توان امیدوار بود که با ترمیم وضعیت زمین، از گسترش شکاف‌ها و درنهایت فرونشست زمین جلوگیری شود. ما نگران بوجود آمدن فروچاله در نقش رستم و مجموعه تخت جمشید هستیم. اگر زمین خود را ترمیم کند این نگرانی کاهش می‌یابد. ضمن آنکه طی سال‌های گذشته، بخش‌هایی که ترک یا شکاف یافته‌اند را مداوم با مخلوط ریزی، که بتواند استحکام دهد، پرمی‌کردیم. 

فدایی خاطرنشان کرد: برداشت زیاد از حد اهالی مرودشت از آب‌های زیرزمینی یکی دیگر از مشکلات منطقه است. گفته می‌شود حدود ۱۵ سال قبل، سطح آب‌های زیرزمینی در مرودشت در حدود ۲۰ متر بود اما اکنون این عمق به بیش از ۲۰۰ متر رسیده است. با این وجود به‌جای آنکه مدیریت به سمت تغییر الگوی کشت در کشاورزی باشد، در این منطقه نه تنها این اتفاق نیفتاده یا کمتر افتاده بلکه به شالی‌کاری و برنج‌کاری توسعه داده‌اند. این درحالی است که برنج‌کاری بیشترین آب را نیازمند است. نیازمند مدیریت برداشت از آب‌های زیرزمینی منطقه هستیم و این مهم یک وظیفه ملی است و دستگاه‌های مختلف باید از این امر حمایت کنند. نباید فراموش کرد که بخش پایدار منطقه میراث‌فرهنگی است و توسعه بدون توجه به این بخش نادرست است. میراث‌فرهنگی و توسعه پایدار گردشگری می‌تواند جایگزینی برای کشاورزی در منطقه باشد. همواره در طول تاریخ بحران کمبود آب در ایران بوده و هست. راه نجات این سرزمین، توجه به میراث فرهنگی است. 

او در پاسخ سوال ایلنا مبنی بر آنکه مجموعه پایگاه میراث جهانی تخت جمشید متشکل از کاخ‌های تخت جمشید، نقش رستم، پاسارگاد و ... سال‌هاست به عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های میراث و گردشگری ایران در میان گردشگران داخلی و خارجی طرفداران متعددی دارد، آیا طی این سال‌ها نتوانسته توسعه گردشگری را به نحوی رقم زند که مردم منطقه با کسب درآمد از حضور گردشگران بتوانند راهکارهایی برای حفظ  و توسعه پایدار میراث منطقه اخذ کنند، گفت: چنین نگاهی به تخت جمشید حدود یک دهه قبل کمرنگ بود و کمتر به این موضوع فکر شده و مردم منطقه کمتر اقتصاد خود را به این سمت برنامه‌ریزی کرده‌اند. اما طی یک دهه گذشته که به دلیل خشکسالی، کشاورزی با چالش روبه رو شد این چالش سبب شد تا مردم به فکر تغییر روند کسب درآمد خود بیفتند و اقتصاد به سمت گردشگری گروید. طی ۴ سال گذشته با تقاضای زیادی برای ایجاد، بهره‌برداری و تاسیس واحدهای بومگردی روبه‌رو شده‌ایم. 

فدایی خاطرنشان کرد: سعی کردیم قوانین سختگیرانه‌ را در محدوده حرایم تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم و... کمتر کنیم تا واحدهای بومگردی بتوانند فعالیت خود را آغاز کنند. اگر حمایت‌های لازم از میراث و گردشگری و تغییر نگاه فرهنگی محقق شود، می‌توانیم به پایداری منطقه امیدوار باشیم. 

مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید با اشاره به شرایط فعلی شکاف‌های نقش رستم گفت: با وجود بارندگی‌های سال جاری، می‌توان گفت وضعیت ترک‌ها و شکاف‌ها نسبت به گذشته تا حدودی بهتر شده است. البته نباید فراموش کرد که در سال‌های گذشته بعد از هر بارندگی، بسیاری از شکاف‌ها شسته می‌شدند و مجدد در میان آنها آب می‌رفت اما از اسفند تاکنون طی چند بارندگی گذشته، هیچ بازشدگی در نقش رستم شاهد نبودیم. هرچند این بدان معنا نیست که مشکل رفع شده بلکه باید به فکر راهکاری نهادینه‌تر باشیم. 
 

به گزارش خبرنگار ایلنا، حمید فدایی (مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید) با اشاره به فعالیت‌های مرمتی و حفاظتی که طی سال ۹۸ در مجموعه تخت جمشید محقق شده است، گفت: سال گذشته در حوزه‌های مختلف در زمینه حفاظت و مرمت کارنامه مثبتی داشتیم و کاخ هدیش در صد ستون و کاخ آپادانا را مرمت کردیم. در حوزه بین‌المللی نیز تفاهم‌نامه همکاری با مرمتگران بدون مرز داشتیم. هیئت ایتالیایی از مرمتگرن بدون مرز به ایران آمدند و طی یک تفاهم‌نامه سه‌جانبه که پژوهشکده حفاظت و مرمت پژوهشگاه میراث‌ و گردشگری نیز بخش دیگری از این تفاهم نامه بود، کار خود را طی دو فصل در کاخ شورا و کاخ تچر انجام دادند. درواقع بخش شرقی کاخ شورا و ایوان جنوبی کاخ تچر با حضور مرمتگران بدون مرز انجام شد. موفق شدیم بخش‌های مهمی از این دو کاخ را مرمت کنیم. همچنین مباحثی درخصوص مطالعه و البته موضوعات آموزشی با حضور همکاران ایرانی در کنار هیات ایتالیایی محقق شد.

39

او ادامه داد: اعلام می‌کنیم که سالی با کارنامه‌ درخشان در حوزه مرمت داشتیم. در قالب تعداد کارگاه‌ها و تنوع شکل کار و همچنین مشارکت تعداد زیادی از مرمتگران در تخت جمشید و نقش رستم را شاهد بودیم. در کار مشترکی که با ایتالیایی‌ها در دو فصل بهار و پاییز انجام شد، حدود ۱۵ مرمتگر ایتالیایی مشارکت داشت و همین تعداد نیروی انسانی ایرانی نیز در کنار این مرمتگران فعال بودند. ضمن آنکه کارگاه‌های مرمتی در تخت جمشید کارشان را در سال ۹۹ ادامه می‌دهند و توسعه پیدا می‌کنند.

فدایی با اشاره به کتیبه‌های تخت جمشید تاکید کرد: به‌طور کلی در زمینه زبانشناسی نیازمند بازنگری در مورد کتیبه‌های موجود در تخت جمشید هستیم. به نظر می‌رسد نباید صرفا به خوانشی که چند دهه قبل توسط زبان‌شناسان قبلی انجام شده است، اکتفا کنیم. بلکه نیاز است تا بازنگری درخصوص این خوانش‌ها داشته باشیم.

او یادآور شد: در خزانه گنجینه تخت جمشید، قطعات زیادی از کتیبه‌هایی داریم که یا از سنگ‌های داخل محوطه جدا شده‌اند یا روی آجر با خطوط میخی نوشته شده‌اند و حتا الواح گلی نیز داریم. باید گفت که بسیاری از این کتیبه‌ها خوانده نشده‌اند. اگر بتوانیم بگوییم که درحال حاضر حدود ۵ درصد کتیبه‌ها و قطعات جدا شده از تخت جمشید در گنجینه نگهداری می‌شود، می‌توان گفت حدود ۶۰ درصد آن خوانده نشده. 

به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، کار جدیدی درخصوص گنجینه آغاز شده و نیاز است استمرار یابد. به نظر می‌آید که بخش‌هایی از این کتیبه‌ها چه سنگ نوشته و چه آجر نوشته‌ها و حتا قطعات کوچکی از الواح که به عنوان قطعات خرده ریزه در مخزن و گنجینه نگهداری می‌شوند، خوانده نشده‌اند. علاوه براین‌ها، کتیبه‌های تخت جمشید نیز نیاز به بازخوانی و بازنگری در خوانش دارند. کما اینکه طی سال گذشته شاهد آن بودیم که با وجود تمام کاوش‌ها، بررسی‌ها، فعالیت‌ها و مرمت‌ها در نقش رستم بازهم کتیبه‌ای وجود داشت که از چشم دور مانده بود و با خوانش جدید آن مطالب جدیدی به حوزه مطالعاتی ما افزوده شد. نباید فراموش کرد که خوانش هریک از میخ‌ها، کتیبه‌ها و به دست آوردن نام‌های مختلف می‌تواند اطلاعات ما را درخصوص هخامنشیان، ساسانیان و... افزایش دهد.

به گفته فدایی، ارزیابی اندکی در سال ۹۸ دراین خصوص انجام شده و امید است در سال ۹۹ با قدرت بیشتر و مشاوره گرفتن بیشتر این کار جلوبرود چراکه بسیار اهمیت دارد و قصد برآن است این کتیبه‌ها در قالب کاتالوگ منتشر شوند. این کار قرار است توسط متخصصان ایرانی انجام شود. 

گلسنگ‌های تخت جمشید

او درخصوص وضعیت بناهای تخت جمشید و گلسنگ‌هایی که هر سال شاهد رویش آنها هستیم، گفت: سال گذشته با همکاری تیم ایتالیایی و متخصصان داخلی بر آن شدیم تا فازهای مطالعات میدانی درخصوص گلسنگ‌ها را بخصوص درخصوص کنترل و حذف بخش‌هایی از این گلسنگ‌ها پیش بگیریم. هنوز نتایج این مطالعات نهایی نشده است. چندین سال است که کار شناسایی گلسنگ‌ها آغاز شده و سال گذشته چند راهکار کنترل رویش و پاکسازی آنها را آزمایش کردیم و فرآیندی است که زمانبر است و باید در انتظار نتیجه آن باشیم. اطلاعات اولیه نشان می‌دهد، روش‌هایی که انتخاب شد می‌تواند مثبت باشد. 

36

مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید درخصوص فعالیت‌های مرمتی که قرار است در سال ۱۳۹۹ در این مجموعه انجام شود، گفت: در تلاش هستیم تا بتوانیم چند پروژه مهم را کلید بزنیم و تغییراتی را در ساختمان موزه تخت جمشید ایجاد کنیم. بهسازی و توسعه فضای نمایشگاهی و مناسب‌سازی فضای گنجینه‌ را مدنظر داریم. در حوزه باستان‌شناسی نیز ادامه کاوش تل آجری در برنامه‌ها قرار دارد. علاقه‌مندیم فصل‌های جدید کاوش آبراهه‌ها را آغاز کنیم. 

کشف ۲۰ کتیبه جدید در نقش رستم

کتیبه‌های جدیدی که تاکنون خوانده نشده‌اند

در پی کاوش و بررسی‌های بیشتر در نقش رستم، کارشناسان این مجموعه موفق به کشف ۲۰ کتیبه جدید بر فراز کوه حسین شدند.

به گزارش ایلنا، حمید فدایی (مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید) با اشاره به آنکه این روزها تحقیق و بررسی در نقش رستم بیش از سال‌های گذشته مورد توجه قرار گرفته، گفت: بر فراز کوه حسین آثار تاریخی متعددی وجود دارد که از آن جمله می‌توان به کتیبه‌های متعددی اشاره کرد که هنوز کشف و خوانده نشده‌اند. در این میان کتیبه‌ها با مضامین متنوع هستند. هرچند به دلیل گذر زمان و فرسایش خوانش بسیاری از این کتیبه‌ها کار دشواری است. با این وجود طی ماه‌های گذشته موفق شدیم تعداد زیادی کتیبه جدید کشف کنیم که تاکنون خوانده نشده‌اند. فضل‌اله حبیبی (کارشناس باستان‌شناسی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، در مجموعه تاریخی نقش رستم نقش رستم) با اشاره به کشف تعدای زیادی کتیبه پهلوی ساسانی بر فراز نقش رستم، گفت: در طول دوره تاریخ ساسانی نگارش خطوط پهلوی روی صخره‌ها، آثار باستانی، سنگ‌ها، سکه‌ها و مهرها ادامه پیدا کرد تا جایی که کتیبه‌های متعددی از شاهان ساسانی، موبدان، بزرگان و مردم عادی باقی مانده است. در این میان از شمال دشت مرودشت (کامفیروز) تا جنوب آن که منتهی به دریاچه بختگان می‌شود، کتیبه‌های متعددی به خط پهلوی نگاشته شده است. او درخصوص شمالی‌ترین و جنوبی‌ترین کتیبه‌هایی که تا امروز در این منطقه کشف شده است، گفت: شمالی‌ترین کتیبه، یک «کتیبه سنگ گور» در تنگ امامزاده اسماعیل ابرج است که در نزدیکی جاده مرودشت به اقلید واقع شده و جنوبی‌ترین این کتیبه‌ها نیز «کتیبه خصوصی» مقصودآباد در جنوب تخت جمشید واقع شده که هر دو آنها به «خط پهلوی کتابی» نگاشته شده‌اند. اما تمرکز کتیبه‌های پهلوی در حوالی شهر استخر و دامنه و فراز کوه حسین (بالای چوه نقش رستم) واقع شده که روزگاری زادگاه آیینی شاهان ساسانی بود. حبیبی تصریح کرد: جدا از کتیبه اردشیر و شاهپور اول ساسانی و کتیبه کرتیر در نقش رستم، کتیبه شاهپور اول و کرتیر در نقش شهریاران و همچنین کتیبه شاهپور سکانشاه و سلوک داور در تخت جمشید از آرین کتیبه‌های مهم پهلوی به شمار می‌روند که به دستور شاهنشاهان ساسانی و درباریان آنها نگاشته شده‌اند. دیگر کتیبه‌های حک شده روی صخره‌ها و سنگ‌های این مکان، وابسته به مردم عادی و گاهی روحانیون یا بزرگان شهر استخر است که در این حوالی نوشته‌ها را با خطوط پهلوی کتابی برای سنگ مزار به کار برده‌اند. این کارشناس اظهار کرد: بررسی‌های انجام شده از زمان امیل هرتسفلد (۱۳۱۰خورشیدی) تاکنون بیانگر این است که بیش از ۹۸ درصد کتیبه‌های پهلوی در دامنه شهر استخر و نقش رستم همگی کتیبه‌های سنگ گور هستند که اغلب در دامنه و ارتفاعات پایین با خط پهلوی کتابی نقر شده‌اند. اما بازدیدهای کارشناسی اخیر ما بر فراز کوه حسین و آرامگاه‌های شاهان هخامنشی چهره دیگری از کتیبه‌های پهلوی را نمایان کرد که اغلب این کتیبه‌ها، دیگر کتیبه‌های سنگ گور را دربرنمی‌گیرند بلکه کتیبه‌های خصوصی هستند که مربوط به ساخت و ساز بر فراز کوه نقش رستم، نگرش جامعه شبانی آن روزگار، اندرزهای پارادوکس گونه، تک نگاره‌های دعاگونه و در مواردی نادر کتیبه سنگ گور را دربرمی‌گیرند. در زمستان سال ۱۳۹۸ خورشیدی به همراه ابوالحسن اتابکی (پژوهشگر تاریخ و زبان‌های باستانی) این کتیبه‌ها کشف شد. او در خصوص آنچه روی کتیبه‌های سنگ گور نوشته می‌شد نیز گفت: در آن زمان نیز روی سنگ‌های گور تاریخ فوت متوفی آن هم به ماه و نام او ذکر می‌شد به همراه این نوشته‌ها، مطالبی با مضامینی شبیه به روحش شاد نیز در برخی از این کیبته‌ گورها ذکر شده. درواقع می‌توان گفت به نوعی شبیه به آنچه امروزه روی سنگ قبرها نوشته می‌شود. حبیبی خاطرنشان کرد: تعداد بسیاری از این کتیبه‌ها که بیش از بیست کتیبه به خط پهلوی کتابی را دربرمی‌گیرد نه تنها ما را شگفت‌زده کرده بلکه بیانگر بی‌خبری جامعه باستان‌شناسی از آثار متعدد فراز کوه نقش رستم است. دشواری پیش‌روی نیز جالب توجه است. اغلب این کتیبه‌ها در اثر فرسایش و گذر زمان چنان دچار ساییدگی و تخریب قرار گرفته‌اند که به ندرت با چشم دیده می‌شوند و همین امر باعث شد که در خوانش آنها با مشکلات متعددی روبرو شویم. البته عمق پایین نگارش که ویژگی کتیبه‌های خصوصی پهلوی است نیز در فرسایش این کتیبه‌ها و دشواری خوانش آنها بسیار تاثیرگذار است. و با اشاره به آنکه این کتیبه‌ها توسط ابوالحسن اتابکی مطالعه و مورد خوانش قرار گرفته و آماده چاپ در مقالات معتبر علمی است، یادآور شد: این کتیبه‌ها که به خط پهلوی کتابی است باتوجه به رسم الخط این کتیبه‌ها مربوط به اواخر دوران ساسانی و اوایل دوره اسلامی است. رویکرد دوباره بر فراز کوه نقش رستم و اطراف آن در آینده نزدیک نه تنها توجه جامعه باستان‌شناسی‌‌ و گروه زبان‌های باستانی و تاریخ را به خود جلب می‌کند بلکه تداعی‌کننده یک سایت مهم گردشگری بر فراز آرامگاه‌های شاهان هخامنشی در آینده است.

 

نشر این خبر با یاد ناشر"سرزمین جاوید" شایسته است